اخلاق اسلامى مبانى و مفاهيم - عليزاده، مهدى - الصفحة ١٤٨ - راهكارها

لازم است، تباه مى‌سازد. امام على (ع) مى‌فرمايد:

بر شهوت غلبه كن تا حكمت براى تو كامل شود.[١]

اول و آغاز حكمت، رهاكردن لذت‌هاست.[٢]

دل‌بستگى به دنيا نيز جان انسان را ناآرام مى‌سازد و زمينه رويندگى و بالندگى حكمت را از ميان مى‌برد. با زهد و دور نگاه داشتن دل از دنياطلبى، قلب آدمى به بارگاه دانش الاهى تشرف مى‌يابد و با حكمت آشنا مى‌گردد.

كسي كه در دنيا زهد پيشه سازد، خدا حكمت را در دلش ثابت مى‌گرداند و زبانش را به آن گويا مى‌سازد.[٣]

اگرچه حكمت امرى معنوى و روحانى است، زمينه‌هاى جسمى بسيار مؤثرى در آن دخالت دارد. براى مثال، شكم پر نه تنها تن را سنگين و سست مى‌كند، دل را نيز از بالندگى باز مى‌دارد و موجب كسالت مى‌شود. در اين حال بى‌شك توانى براى حكمت‌اندوزى و مجالى براى فرزانگى نمى‌ماند.

دل هنگامى‌كه شكم خالى است، حكمت را مى‌پذيرد و در پرى شكم از حكمت مى‌گريزد.[٤]

همچنين حكمت از آنِ كسى است كه افتاده و متواضع باشد. كسى كه خويش را در وهم و خيال، برتر از ديگران مى‌پندارد، فرصت بزرگ شدن حقيقى را با توهم و دروغ تباه كرده و امكان شكوفايى راستين را از خود گرفته است.

حكمت دل‌هاى متواضع را آباد ساخته و قلب‌هاى متكبر و جبار را آباد نمى‌كند؛ زيرا خدا تواضع را ابزار خرد قرار داده است.[٥]

[١] - اغلب الشهوه تكمل لك الحكمه.( عبدالواحد تميمى‌آمدى، غرر الحكم و درر الكلم، ح ٦٩٤٤.)

[٢] - اول الحكمه ترك اللذات ....( همان، ح ٦١٨.)

[٣] - مَنْ زَهِدَ فِي الدُّنْيَا أَثْبَتَ اللهُ الْحِكمَةَ فِي قَلْبهِ وَ أَنْطَقَ بهَا لِسَانَه.( محمد بن يعقوب كلينى، الكافى، ج ٢، ص ١٢٨.)

[٤] - القلب يتحمّل الحكمه عند خلوّ البطن، القلب يمُجُّ الحكمه عند امتلاء البطن.( مسعود بن عيسى ورام، تنبيه الخواطر و نزهه النواظر( مجموعه ورام)، ج ٢، ص ١١٩.)

[٥] - الحكمه تَعمُرُ فى قلب المتواضع و لاتعمر فى قلب المتكبِّر الجبار، لأنَّ الله جعل التواضع آلة العقل.( حسن بن شعبه‌حرانى، تحفالعقول، ص ٣٩٦.)