رسائل شيخ اشراق - شيخ اشراق - الصفحة ٤

باقى است.[١] از خصوصيات كلى آثار او، تلفيق نظم و نثر و آيه و حديث و فلسفه و عرفان است كه گذشته از جنبه‌ى علمى، ارزش ادبى فوق العاده‌يى دارند. از بررسى آثارش برمى‌آيد كه آنها را مقارن يكديگر نوشته و لذا تعيين ترتيب تاريخى براى آنها ميسر نيست‌[٢]. و نيز از مقدمه‌ى برخى از آثارش برمى‌آيد كه آنها را براى تدريس فراهم آورده است‌[٣].

از ميان آثار فلسفى او، الواح عمادى، پرتونامه، كلمة التصوف و هياكل النور، قرابت بسيارى دارند. جز اينكه الواح عمادى اندكى مفصل است و در آن به تأييد نظريات فلسفى با آيات قرآنى، توجه خاص شده و در كلمة التصوف، از جانب مصنف اهتمام خاصى به تعريف اصطلاحات اخلاق و تصوف شده است. در اين رسائل كه با بيانى روشن و خالى از قيل و قال نوشته شده، ابتدا مختصرى از منطق و طبيعيات و بعد مسائل مهم الهيات به صورتى منقح طرح شده است، اللمحات، خلاصه‌اى است از التلويحات. و المقاومات چنان كه خود گويد[٤] ملحقاتى است بر التلويحات. و المشارع، مفصل‌ترين كتاب فلسفى او كه در آن بيش‌تر به بحث پرداخته، به منزله‌ى شرحى است بر التلويحات.

و تنها حكمة الاشراق است كه از لحاظ محتوى و زبان با ساير آثارش تفاوت دارد. در مورد اهميت اين كتاب خود سهروردى در بيش‌تر آثار فلسفى خود، اشاراتى كرده است‌[٥] و گفته‌ى شهرزورى و نيز نظر قطب الدين شيرازى‌[٦] در مقدمه‌ى شرح حكمة الاشراق،

[١] از آثار او، ٢٠ كتاب و رساله در سه مجموعه به اهتمام دانشمندان برجسته هنرى كربن و دكتر سيد حسين نصر منتشر شده است. اين مجموعه‌ها در سال ١٣٥٥ ه ش از طرف انجمن فلسفه‌ى ايران تجديد طبع شده‌اند. هياكل النور عربى يك بار در ١٣٥٥ ه ش با حواشى يكى از فضلا و بار ديگر در ١٣٧٦ ه ق به تصحيح دكتر محمد على ابو ريان در قاهره چاپ شده است. قسمت منطق التلويحات به تصحيح دكتر فياض در شمار انتشارات دانشگاه تهران منتشر شده است.

[٢] چنان كه خود در مقدمه‌ى حكمة الاشراق( مجموعه‌ى دوم، ص ١٠) اشاره كرده و در اللمحات مكرر از التلويحات و در بند ٥٢ آن از حكمة الاشراق ياد كرده است و در المقاومات و المشارع( مجموعه‌ى اول، ص ص ١٩٢، ١٩٤، ٣٦١ و ...) و در كلمة التصوف( بند ٥٥) و الألواح العمادية( بند ٩٨) از حكمة الاشراق چنان ياد كرده است كه گويا قبل از آنها تمام شده است.

[٣] چنان كه در مقدمه‌ى المشارع( مجموعه‌ى اول، ص ١٩٤) مى‌گويد اين كتاب بايد بعد از التلويحات و قبل از حكمة الاشراق خوانده شود.

[٤] مجموعه‌ى اول، ص ١٢٤، مقدمه‌ى المقاومات.

[٥] از جمله: مجموعه‌ى اول، ص ص ٣٦١، ٤٠١، ٤٥٣، ٤٨٤، ٥٠٥؛ مجموعه‌ى دوم، ص ص ٢٥٨، ٢٥٩.

[٦] شرح حكمة الاشراق، چاپ سنگى تهران، ص ص ٣، ٤، ٦، ٧ و مجموعه‌ى دوم، ص ص ٧- ٨ نقل از شرح حكمة الاشراق شهرزورى.