در الألواح العمادية (بند ٧٧) و كلمة التصوف (بند ٣٧) آورده است و با آيات متعددى مورد تأييد قرار داده است. شيخ اشراق در الألواح العمادية (بند ٨١) مرگ را ولادت كبراى انسان مى‌داند. چه، نفس، با رهايى از تن، زندگى ابدى مى‌يابد.

لذت و الم كمال نفس انسانى‌

شيخ اشراق، در الألواح العمادية (بندهاى ٧٩- ٨٠) و در كلمة التصوف (بندهاى ٣٩ و ٥٧) و در اللمحات (بند ٤٨) در مورد لذت و الم مطالبى را گفته است كه در حكمة الإشراق و المشارع‌[١]. و عينا همان است كه ابن سينا نيز بيان كرده است. و در هر سه اثر فوق، به كمال نفس آدمى پرداخته و گفته است: كمال نفس آدمى به لحاظ اينكه جوهر مجرد است، اين است كه نسبت به حقايق از واجب تا جهان مادى، معرفت پيدا كند و نظام هستى از مبدأ تا معاد در او نقش بندد و خلاصه در حد توانايى بشرى، همانند مبادى مفارق و جواهر مجرد گردد و سراسر آگاهى شود. و به لحاظ اينكه با تصرف تدبيرى به تن وابسته است، كمال او اين است كه بر قواى بدنى خود مسلط باشد و خشم و شهوت و انديشه‌اش را در حد اعتدال و چنان كه رأى صحيح اقتضا دارد، در تدبير زندگى به كار برد و به عبارت ديگر عدالت و شجاعت و عفت را- كه نخستين حد وسط قوه‌ى عقل عملى و دومى حد ميانى خشم و سومى اندازه‌ى متوسط شهوت است- راهنماى زندگى اين جهانى خويش سازد. در كلمة التصوف (بندهاى ٥٨- ٦١) به تفصيل در موضوعات اخلاق يا حكمت عملى بحث كرده و اصطلاحات آن را توضيح داده است.

سعادت و شقاوت (لذت و الم اخروى)

پس از بحث از لذت و الم در رسائل حاضر، شيخ اشراق درباره‌ى لذت و الم نفس پس از مرگ سخن گفته و معتقد است كه بزرگ‌ترين لذت براى نفس، شهود حق و انوار مجرد و وصول به آنها است و اصولا نفس روح زندگى حقيقى را جز پس از مفارقت از تن نمى‌يابد (الألواح العمادية بند ٨٢) و دردناك‌ترين الم، محروم بودن از چنين نعمتى است. و ثواب و عذاب همين است. وى در اين باره به آيات متعددى در الألواح العمادية (بندهاى ٨١- ٨٣) و كلمة التصوف (بندهاى ٤٠- ٤١) استناد كرده و معتقد است كه‌

[١] حكمة الإشراق، ص ٢٢٤؛ المشارع( مجموعه‌ى اول) ص ص ٥٠٠- ٥٠٢.