«دولت اخلاقى»؛ يعنى، هنگامى‌كه شهروندان معناى اخلاقى نهادها و ساختار دولت را به درستى درك مى‌كنند. آنجا كه انسان در دولت به آزادى و آگاهى از آزادى مى‌رسد، در چنين معنايى از دولت است.[٢]

دولت اخلاقى، خلاصه فرآيندى اجتماعى است كه در آن جوهر آگاهى و اراده فردى در نهادها عينيت مى‌يابد. هگل دولت را در اين مرحله «فعليت انديشه اخلاقى» مى‌خواند. در اين مرحله است كه آزادى واقعى به دست مى‌آيد و موضوعات اراده فردى با موضوعات عقل منطبق مى‌شود. بدين معنا سنّت‌ها و قواعد نه تنها در درون ساختارهاى نهادى وجود دارند؛ بلكه همچنين به وسيله شهروندان، خودآگاهانه اراده مى‌شوند. زندگى اخلاقى وجه عملى رفتار انسان است و در آن قواعد اجتماعى در فرد درونى مى‌شوند. نهادهاى دولت اخلاقى متضمن غايتى اجتماعى هستند كه جوهر اراده شهروندان را تشكيل مى‌دهد. معيار ارزيابى نهادها نيز وجود يا فقدان همين غايت اجتماعى يا عنصر تشكيل‌دهنده اراده آدمى در آنها است. چهارچوب منضبط اين‌

[١]. ر. ك: جان پلامناتز، شرح و نقدى بر فلسفه اجتماعى و سياسى هگل،( تهران: نشر نى، ١٣٦٧)، ص ١٦٥ و ١٦٧.

[٢]. كمال پولادى، پيشين، ص ١٦٠ و ١٦١.