به همين دليل، از نظر هگل، تاريخ جهان از جهتى، چيزى جز تاريخ پيشرفت مداوم آگاهى از آزادى نيست؛ زيرا پيشرفت آگاهى با پيشرفت مرحله به مرحله تكامل جامعه بشرى همراه و همزاد است. در رابطه با بحث‌هاى هگل، مى‌توان به مؤلفه‌هاى ذيل اشاره كرد:

٣- ١. روح يا ذهن‌

«روح» اصلى متافيزيكى است كه تاريخ انسان و آگاهى انسان را به يكديگر ربط مى‌دهد و به‌معناى غيردينى، همان ذهن جمعى بشريت است. دولت در انديشه هگل جزئى از پويش تكاملى روح است و بدين‌سان، معنا و اهميتى سخت ارزش‌گذارانه و نيز تاريخى دارد. به زبان هگل: «دولت اراده الهى است؛ يعنى اينكه روح حاضر در روى زمين است كه خود را معلوم مى‌كند».[١] اين ذهن كلّى حالّ و مندرج در جهان است و در اذهان فردى، از وجود خود، در جهان و رشد و تكامل خويش در طى تاريخ، آگاه مى‌شود. بدين معنا فيلسوف خود مثال و مصداقى از خودآگاهى اين ذهن كلّى است ....

٣- ٢. آزادى و دولت‌

به گفته هگل، روح در اجتماعات [مركّب از] اذهان متناهى عقلانى متحقّق مى‌شود.

دولت، والاترين نوع اجتماعى است كه در آن روح متحقّق مى‌گردد و روح ضرورتا متحقّق مى‌شود. روح ذاتا آزاد است. از آنجا كه انسان به‌عنوان موجودى عاقل و خودآگاه، قادر به انتخاب آگاهانه است؛ بنابراين آزادى را داراى والاترين ارزش مى‌داند و او اين آزادى را، تنها در دولت مى‌تواند به دست آورد. انسان‌ها تنها به‌عنوان اعضاى اجتماع و موجودات متعلّق به نظمى اخلاقى و سياسى، توانايى تصوّر آزادى و آرزوى آن‌را به دست مى‌آورند. انسان‌ها به وسيله فعاليت‌هاى خود، محيط اجتماعى خويش را ايجاد مى‌كنند و در فرآيند اين كار، خود را متحوّل ساخته، موجوداتى عاقل‌

[١]. ر. ك: اندرو وينسنت، پيشين، ص ١٨٤ و ١٨٥؛ كمال پولادى، پيشين، ص ١٤٤.