را اعلام داشتند. مشورت‌هايى بين امين السلطان و وزيرمختار بريتانيا، سر اچ. دروموند ولف(Sir H .Drummond Wolff) - از يكسو، و مشير الدوله و وزيرمختار روس از سوى ديگر و همچنين فى‌مابين اين دو وزير و شاه صورت گرفت. ظاهرا شاه از دولت روس دعوت كرده بود كه جهت اعاده نظم در تبريز ميانجيگرى كند. امّا، حكومت روس به درستى و از سر عقل، تلاش خود را به ابطال اين قرارداد معطوف ساخت. سپس شاه تلاش كرد به دستاويز تشويق پيشنهادات مطروحه شركت، مبنى بر الزام استخدام ايرانيان به عوض بيگانگان در تبريز و تمامى ايالت آذربايجان، مدتى را به دفع الوقت بگذراند. امّا، اهالى تبريز كه حال كاملا به هيجان آمده بودند به هيچ‌چيز جز لغو امتياز، كه عمليات آن از اواخر سپتامبر در آذربايجان متوقف گشته بود، رضا نداشتند. اين امر طبعا موجب ترغيب ساير بلاد ايران، خاصه اصفهان و شيراز، گرديد كه به تبريز تأسى جويند. نهضت مردمى عليه امتياز با اقدام حاجى ميرزا حسن شيرازى مجتهد [مقيم‌] سامره، كه طى نامه‌اى بلندبالا به ناصر الدين شاه مغايرت اعطاى اين امتياز به بيگانگان را با قرآن و روح اسلام به اثبات رسانيد، تقويت گرديد. در اواخر اكتبر، سيدى به نام «عالمگير»، اهل كلاردشت، به وعظ در باب انقلاب آغاز كرد و به كوتاه زمانى صدها تن پى پسر يافت. در ٢ نوامبر، ساعد الدوله به معيت پانصد سوار به سركوبى وى اعزام گشت. طى قريب دو هفته سيد مغلوب، و نزديك به دويست تن از پيروانش كشته شدند. سيد عالمگير را دست‌بسته و شديدا تحت الحفظ به همراه نواى شادمانه يكدسته موزيكانچى نظامى به تهران آوردند. ساعد الدوله، عامل دستگيرى وى، به سبب اين عمل قهرمانانه منصب سرتيپى يافت.

در آغاز دسامبر ١٨٩١، نامه‌اى از سوى مجتهد [مقيم‌] سامره، حاجى ميرزا حسن شيرازى، رسيد كه مردم را تا لغو امتياز به تحريم استعمال تنباكو فراخوانده بود. اين ضربه ماهرانه و خردمندانه كه بى‌هيچ شورش عملى امتياز انحصار كالاى تحريم شده را بى‌ارزش ساخت و همچنين وفادارى و خويشتندارى مردمى كه فرمان اين رهبر روحانى را گردن نهادند از قدرت توصيف و ستايش آدمى بيرون است. دكتر فوريه مى‌نويسد: «ناگاه با يك هماهنگى كامل تمامى تجار تنباكو دكاكين خود را بستند، تمام قليان‌ها كنار گذارده شد و ديگر هيچ‌كس، چه در شهر و چه در دربار و حتى حرمسرا، به استعمال دخان مبادرت ننمود. چه نظمى، چه اطاعتى حكمفرماست هنگامى كه مسئله پاى‌بندى به توصيه، يا به عبارت بهتر فرمان، يك روحانى ذينفوذ يا مجتهدى مشهور در ميان است!

وى مى‌افزايد: «روحانيون اساتيد موقع‌شناسى هستند. چه بجاست كه حاجى محمد حسن رئيس التجار را مسئول بسته شدن دكاكين معرفى، و او را به قزوين تبعيد كنيم: همه آگاهند كه براى‌