«اى هاديان مردم! اگر اين فرعون بدبخت را به حال خود بگذاريد، يا به وى رخصت دهيد كه به سلطنت جنون‌آميز خود ادامه دهد و در سرنگون ساختن وى از مقامى كه به ناصواب غصب كرده تعجيل ننمائيد، ديگر كار تمام است و چاره‌جويى و جبران، مافات دشوار.»

دنباله مقاله به سرنگونى ناصر الدين شاه اختصاص دارد كه به نظر رسيد دست يافتنى است، چراكه عموم مردم از وى نارضا بوده و همراهى روحانيت با مردم در لغو امتياز ننگين تنباكو بر وجهه ايشان افزوده است. محمد رشيد، مؤلف اين اثر، در باب نفوذ عظيم علما در ايران تذكارى افزوده و خاطرنشان مى‌سازد كه محض تعالى اسلام، ضروريست كه علما از دريافت حقوق و مواجب از حكومت امتناع ورزند.

وى نتيجه مى‌گيرد كه «اسلام نمى‌تواند پيشرفت كند، مگر به استقلال علما و عدم اتكاء ايشان در تأمين معاش يوميه، تعليم و تعلم و دلالات خود به سلاطين و اشراف چنانكه الى حال مرسوم بوده است.

آخرين مقاله نقل شده، از شماره فوريه ١٨٩٢ «ضياء الخافقين» اخذ شده است. گرچه اين مقاله از دو مقاله ديگر كوتاهتر است، امّا بيش از آنست كه بتوان به نقل كامل آن مبادرت كرد و لهذا ذكر نمونه‌اى در اينجا بسنده است. اين مقاله در باب شرايط خفت‌بار ايران، استبداد و افراططلبى‌هاى طبقات حاكمه است كه كشور را ويران ساخته و شمارى از ايرانيان را به خارج تبعيد كرده، و همچنين فساد دستگاه‌هاى دولت، فروش حكومت‌ها و مناصب حكومتى، بى‌قانونى محض، شيوع شكنجه و هر آن بيرحمى و شقاوت و سرآخر نبود نظم و انضباط در بين سربازان بى‌حقوق و آواره كه گذرانشان از غارت و دزدى است و تنها براى هموطنان سخت‌كوش و بردبار خود خطرناك هستند.

دولت شرع مقدس را پايمال و نابود ساخته، از اداره امور بر مدار تمدن نفرت داشته از آن تحذير مى‌جويد و قوانين عقلى و عقل سليم را خوار مى‌دارد. تنها خشم و شهوت حاكم بوده، حرص و آز سلطه داشته و خشونت و شقاوت، تيغ و تازيانه، داغ و درفش حكمفرماست. از خونريزى خوشدل مى‌شود، به توهين غير مى‌بالد و به يغماى اموال شوى مردگان و يتيمان شادمان مى‌گردد. در اين بلاد امنيتى نيست و سكنه را در نجات زندگى خود جز گريز از چنگال استبداد چاره باز نمانده است.

يك‌پنجم از ايرانيان به تركيه و روسيه گريخته و شما شاهد سرگردانى آنان در شوارع و بازارها به عنوان باربر، رفتگر و سقا هستيد كه به‌رغم جامه‌هاى ژنده و سيماى افسرده و مشاغل پست از رهايى و