كه به وسيله حادثه‌اى كه در ٢ سپتامبر ١٩٠٨ به وقوع پيوست و شرح آن را مى‌توان در صفحات ٧- ١٨٦ كتاب آبى در مورد ايران يافت، كاملا مشخص مى‌گردد- تلاشهايى را كه جهت برقرارى يك راه‌حل صلح‌آميز، طى ماه اوت، انجام گرفت، بيحاصل نمود. اگرچه بين ٧ اوت تا ٦ سپتامبر يك توقف عملى در تخاصمات موجود وجود داشت‌[١]. شاهزاده عين الدوله، در معيت سپهدار، وارد تبريز شد تا فرماندهى نيروهاى محاصره‌كننده را، در ٢٠ اوت، بر عهده گيرد. امّا اين نيروها كارى از پيش نبردند و، در ٩ اكتبر، محتمل تلفات قابل‌توجهى گرديده و توسط مليّون، كه موفق شدند «اردوگاه عين الدوله را دچار سردرگمى عظيمى بنمايند» و پل واقع بر رودخانه «آجى چاى» را از سواره‌نظام ماكو بازپس بگيرند، شكست داده شدند[٢].

يك يا دو روز بعد، در ١١ اكتبر، «ستونى متشكل از حدود ٤٠٠ قزاق ايرانى تهران را به قصد تبريز ترك گفتند، در حاليكه چهار قبضه توپ به همراه داشتند» و «يك يا دو افسر روسى آنها را همراهى مى‌كردند[٣].» هنگام عزيمت آنها از پايتخت گزارش داده شد كلنل لياخوف نطق حيرت‌آور ذيل را براى آنها ايراد كرده است‌[٤]:-

«سربازان و قزاقهاى شجاع! از زمانى كه ابتدا بريگاد قزاق تشكيل گرديد، شما در بسيارى موارد شجاعت بيمانند و بالاترين حد از وفادارى نسبت به شاه و مافوقهاى خود را نشان داده‌ايد. با تشخيص اين امر، بسيارى از شما به افتخار دريافت مدال، هدايا، و ديگر انواع تشويقها نايل گرديده‌ايد، هم از سوى پادشاه ايران و هم از سوى پادشاه روسيه، حمله شما به آشوبگرانى كه در ساختمان مجلس و مسجد سپهسالار گرد آمده بودند، جهان را مملو از حيرت ساخت. يك تيپ كوچك در جنگ عليه شورشيان به پيروزى رسيد. و شما، پس از آنكه پايگاههاى ملعون آنها را به ويرانه تبديل ساختيد، موفق به انهدام نيمى از آنها گشته و به‌طور موفقيت‌آميزى برترى خود را حفظ كرديد. در اين نبرد بسيارى از رفقاى شما هلاك شدند، امّا مرگ آنها فقط به تقويت شهرت و آوازه پيروزى شما كمك كرد.»

«تاج و تخت شاه در خطر است. مردم تبريز، با جمع كردن يك عده از افراد عوام، تفنگها و

[١] - همان مرجع، ص ١٨٦ و انتهاى صفحه ١٨٨.

[٢] - كتاب آبى، ص ١٩١، شماره ٢٦٠.

[٣] - همان مرجع، ص ١٩٢، شماره ٢٦٣.

[٤] - تنها گزارش كاملى كه در مورد اين سخنرانى مشاهده كرده‌ام، در روزنامه تركى« صلاح» مورخ ١١ نوامبر ١٩٠٨ چاپ شده بود و ترجمه حاضر از اين متن انجام گرفته است.