وضعيت بهتر روى آورد و آن هنگامى بود كه آقاى دوهارتويگ، كه قبلا در مورد نفوذ ارتجاعى وى اشاره رفته است، از ايران فراخوانده شد و آقاى ايزولسكى اعلام داشت كه «وى در مورد دو نكته تصميم خود را گرفته است، كه يكى عدم دخالت و ديگرى عدم حمايت از شاه مى‌باشد[١].» اين تصميم براى وى آبرومندانه‌تر بود، زيرا ذينفوذهاى قدرتمند در حال فعاليت به نفع يك «سياست پيشرو» بودند، كه احتمالا دربار روسيه و مسلما بخش قابل‌توجهى از مطبوعات روسيه، خاصه «لوودرميا» و «بورس گازت»، از جمله آنان بودند و روزنامه اخير مستمرا خواستار آن بود كه «اگر روسيه نمى‌خواهد تركيه از اين فرصت به نفع خود استفاده كند، سياست روسيه در ايران بايد فعال‌تر شود.» انتشار كتاب آبى در مورد ايران و ضميمه آن نيز، كه حاوى تاريخچه وقايع تا ١٠ مه ١٩٠٩ است، اين مسئله را روشن ساخت كه اقدامات سر ادوارد گرى در برخى موارد بهتر از سخنان وى بودند، سخنانى كه، به عنوان يك قاعده، بندرت براى برانگيختن امير بيشتر در مشروطه‌خواهان ايرانى و حاميان آنها تنظيم گرديده بود.

قيام دلاورانه تبريز، عليرغم بن‌بستى كه به‌نظر مى‌رسيد بدان منتهى شود، بى‌ترديد وضعيت را نجات داد. زيرا اين اقدام به ديگر شهرهاى ايران، خاصه اصفهان و رشت فرصت داد تا از فلجى كه در نتيجه كودتا بر تمامى ملت، به استثناى ايالت آذربايجان، عارض گشته بود، رهائى يابند. در عين حاليكه اين اقدام توجه اروپا را بر ايران متمركز ساخت و كشورهاى غربى متقاعد شدند كه اين نهضت مردمى يك هوس گذرا نيست، بلكه تلاشى بسيار جدى است. اين اعتقاد با تلاش پناهندگان ايرانى، كه در قسطنطنيه، لندن، پاريس، و ديگر مراكز، از طريق سخنرانيها و نوشتن مقالات موفق به برانگيختن احساس همدردى گسترده و علاقه نسبت به مبارزات هموطنانشان گرديدند، تقويت شد. همانطور كه مشاهده كرديم، در قسطنطنيه انجمن «سعادت» كمك بسيارى در هماهنگ ساختن و برانگيختن تلاشها نمود. در انگلستان، تشكيل كميته ايرانى، در ٣٠ اكتبر ١٩٠٨، نتيجه مستقيم تلاش و فعاليت پرشور تقى‌زاده و همكارش معاضد السلطنه بود كه طى ماه سپتامبر وارد اين كشور شدند. در پاريس، تلاشهاى مستمر گروهى بزرگتر از پناهندگان ايرانيان مقيم اين شهر، منجر به تشكيل «اتحاديه ايران- فرانسه»، تحت رهبرى شاخص آقاى ديولافوى سوئيس(Dievlafay) در ٣١ ژوئيه ١٩٠٩، گرديد. در حاليكه در «ايوردون»،(Yverdon) سوئيسى نيز نشريه صور اسرافيل مجددا، براى مدتى توسط معاون سردبير

[١] - همان مرجع، شماره ٣١٩، ص ٢١٢.