انقلاب مشروطيت ايران - براون، ادوارد؛ مترجم مهري قزويني - الصفحة ٣٨
برانگيخته بود، به فرقه بابيه منتسب نمود. همچنين وى- خداوند زبانش را ببرد- بين مردم شايع ساخت كه مرا سنّت نكردهاند.- واى بر اسلام! اين چه عجزى است؟ اين چه وهنى است؟ چگونه ممكن است صعلوكى دونپايه، و احمقى ذليل بتواند مسلمين و بلاد ايشان را به ثمن بخس دراهمى معدود بفروشد، علما را تحقير كند، به اولاد پيامبر توهين نمايد و بر سادات آل على چنين افترا بندد؟
آيا هيچ دستى قادر نيست كه اين بيخ شر را برآورد و خشم مسلمين را بنشاند و انتقام اخلاف پيامبر بزرگ خدا (ص) را بستاند؟»
«پس، هنگامى كه خود را از آن حضرتعالى دور ديدم، از بيان شكايات خود احتراز جستم ... امّا، هنگامى كه عالم مجتهد، حاج سيد على اكبر، به بصره آمد به من تأكيد فرمود كه نامهاى به آن قائد اعظم نوشته، و اين وقايع و مصائب را مطرح سازم؛ در امتثال فرمودهاش شتاب كرده، مىدانستم كه خداوند به دست شما اين امر را به انجام خواهد رسانيد. السلام عليكم و رحمة اللّه و بركاته.»
در واقع، اميد و انتظار سيد جمال الدين بيهوده نبود، زيرا به ظاهر همين نامه مجتهد بزرگ، حاجى ميرزا حسن شيرازى، را به صدور فتواى تحريم تنباكو تا لغو آن امتياز منفور واداشت. اين فتوا بود كه به خشم و نفرت مردم تقدس مذهبى بخشيده و به آن توان غلبه بر شاه، امين السلطان، دول خارجى و صاحبان امتياز را اعطاء نمود. از جمله نتايج غايى اين رخدادها قتل ناصر الدين شاه و امين السلطان، خواست موفقيتآميز قانون اساسى كه تنها در پرتو وحدت روحانيت و مردم ميسر گرديد و تمامى آن مبارزه خطيرى بود كه ايران را طى چهار سال گذشته به جنبش و تكان درآورد و تاريخ آن در صفحات آتى پيگيرى خواهد شد.
تذكرات محمد رشيد در ضميمه اين مكتوب نيز درخور نقل است. آن تذكارها بدين قرارند:
«اين مراسله روح قهرمانى و احساسات را در آن عالم بزرگ برانگيخت و او كه صاحب نفوذ معنوى عظيمى بر مردم ايران بود، فتوايى به تحريم كاشت و استعمال تنباكو صادر كرد[١]. علما اين فتوا را به سرعت منتشر كردند و مردم چنان بدان گردن نهادند كه منقول است صبح فرداى رسيدن فتوا به تهران، هنگامى كه ناصر الدين شاه قليان طلبيد، هيچتنباكويى در قصر نمانده همه را نابود كرده بودند.
شاه با حيرت سبب را جويا شد و بدين ترتيب از فتواى آيت اللّه ميرزا حسن شيرازى مطلع گرديد. در
[١] - رجوع كنيد به« بيدارى ايرانيان»، ص ١٦. ترجمه متن فتوا، آنچنان كه در آنجا ارائه گرديده، بدين قرار است:« بسم اللّه الرحمن الرحيم. اليوم استعمال تنباكو و توتون، باى نحو كان، در حكم محاربه با امام زمان، عجل اللّه تعالى فرجه، است.» اين فتوا توسط حاجى ميرزا حسن آشتيانى در ايران منتشر شد و گرچه بعدا مورد تأييد ميرزا حسن شيرازى قرار گرفت، امّا ادعا مىشود كه در اصل از جانب وى صادر شده است.