انقلاب مشروطيت ايران - براون، ادوارد؛ مترجم مهري قزويني - الصفحة ٣١١
«معهذا، رفتار فعلى (مليون) ترديدهاى گذشته را زايل نمود و امروز ما با وضعيتى روبرو هستيم كه بيش از هروضعيت ديگرى كه مىتوانست از طريق توصيهها يا اقدام خارجى به وجود آيد، براى ايران اميدبخش است. سايه دخالت مدتهاى مديد بر فراز آسمان ايران گسترده بود، و اگر اين سايه آن چيزى را به دنبال مىآورد كه استقلال ايران را فلج مىكرد، روز روشن به شب تيره تبديل مىشد. هيچچيز بغير از فعاليت ايرانى نمىتوانست ايران را از اين وضعيت نجات دهد. در لحظهحساس، اين فعاليت بهطور موفقيتآميزى اعمال گرديد؛ جهت سير وقايع از دستهاىبيگانه خارج شده است، و يكبار ديگر در دست كسانى قرار گرفته است كه مىبايد قرار مىگرفت- يعنى در دستهاى خود ايرانيان ...
«هم بريتانياى كبير و هم روسيه از آنچه كه يك ضرورت آمرانه براى دخالت مىنمود، در رنج بودهند؛ امّا اينك سپاسگزارند كه كنارهگيرى نموده و اجازه دهند ايرانيان خود به نجات خويش برخيزند. مسيرى كه ايران بايد از اين به بعد در پيش گيرد، مسيرى است كه با صخرهها و موانع پنهانى احاطه شده است، امّا با وجود افرادى كه اكنون زمام امور ايران را در دست دارند، و سعادت كشور را در سر مىپرورانند، همواره جاى اميدوارى خواهد بود.»
هيچ تأئيد و شهادتى از اين قوىتر نمىتوانست باشد. زيرا، همانطور كه قبلا مشاهده كرديم، خبرنگار ويژه تايمز، تا لحظه پيروزى غيرمنتظره آنها، نه احساس همدردى چندانى نسبت به مليّون داشت و نه اعتقادى آنچنان. امّا در اين مورد اين روزنامه تنها نيست، و دو هفته بعد خبرنگار ديلى تلگراف را مىبينيم كه- در شماره ٤ اوت- با همان لحن تحسينآميز پيرامون «افكار روشن دولتمردانى كه اكنون زمام امور را به دست دارند و توانايى آنها در هدايت صحيح كشتى كشور در ميان درياهاى متلاطم» سخن مىگويد.
در زمينه انتقامجوئى از آن كسانى كه با نهايتقدرت از سياستهاى ارتجاعى شاه سابق حمايت و در نهايت اصرار براى انهدام مشروطيت تلاش كرده بودند، اصلاحطلبان ايرانى رحم و شفقت بيشترى را، در مقايسه با «تركهاى جوان» پس از شكست يك اقدام ضدانقلابى در آوريل گذشته، از خود بروز دادند. در ٢٦ ژوئيه، دادگاه ويژهاى[١] به منظور محاكمه مجرمانسياسى برپا گرديد، امّا اين دادگاه فقط ١٠ يا ١٢ روز برقرار بود و پنج يا شش تن از برجستهترين مرتجعين را به مرگ محكوم نمود. دو تن از اولين مجرمينى كه در برابر اين دادگاه حاضر شدند به صنيع حضرت رئيس قورخانه كه نقش
[١] - اين دادگاه« محكمه قضاوت عالى» ناميده شد و« در هرصورت در مورد محاكمه شيخ فضل اللّه) متشكل از ١٠ تن از افرادى بود كه اسامىشان را مىتوان در يادداشت مربوط به اين واقعه، در پايان كتاب، يافت.