نيرو در نهاوند، مكانى تاريخى، مصادف شدند. قهرمانان آن جنگ بزرگ، كه طى آن ايرانيان آخرين مقاومت خود در قبال اعراب را بروز داده و شرافتمندانه هلاك شدند، بايد چقدر در گورهاى نامقدس خود خنديده باشند[١]. سالار الدوله و قواى سلطنت سه روز به جنگى خونين مشغول بودند و حدود ٢٠٠ تن تلفات گزارش شد. پس از آن، سالار الدوله عقب نشسته، جنگ تمام شد. امّا، بعدها همين «يك پيروزى مشهور بود.»

«اينك، مجلس ملّى بيش از هرزمان ديگر قدرتمند است و اين موقعيت را عمدتا مديون حماقت دشمنان خويش است. لااقل يك اقدام سازنده عظيم را به ثمر رسانده و آن قبولاندن حكومتهاى محلى در سراسر ايران به شاه است. بايد ديد اين اقدام به نحو مطلوب اجرا خواهد شد يا نه. امّا، در هر حال، اقدام بزرگى انجام گرفته است. قرار است انجمنهاى ايالتى در حد ايالت انتخاب شوند و ديگر اداره امور در دست حكام خودكامه نخواهد ماند. از زمره ساير كارهاى مجلس، تصويب قانونى است كه طبق آن كلّ تيولات به دولت بازگردانده مى‌شود. نيازى نيست بگويم كه اين اصلاح صاحب چه ماهيت جسارت‌آميزى است. حال، مجلس دو وظيفه سهمگين پيش رو دارد: اصلاح مالياتها؛ از بين بردن سوءاستفاده‌هاى ناشى از «مستمريات.» اصلاح اخير، اگر مجلس جسارت اجرايش را داشته باشد، چنانكه آگاهيد، اقدامى بس حساس و دقيق خواهد بود. امّا، من به اين مجلس اعتماد دارم. اعضاى آن هرروزه در حال كسب تجربه‌اند و لحن مباحثات و روند عمومى كار هرروز رو به بهبود دارد. مردم در حال بيدار شدن هستند و به آرامى تجربه مى‌اندوزند. برجسته‌ترين مظهر بيدارى عمومى، فزونى عظيم تعداد جرايد است. مطبوعاتى‌[٢] نه به سبك خشك، قديمى و بيهوده گذشته، كه جرايدى مردمى با زبانى نسبتا ساده. حال چنان مى‌نمايد كه همه روزنامه مى‌خوانند. در بسيارى از قهوه‌خانه‌ها، نقالان حرفه‌اى به جاى نقل داستانهاى اساطيرى شاهنامه، مشغول محظوظ كردن مستمعين با اخبار سياسى‌

[١] - جنگ بزرگ نهاوند در ٦٤٤ قمرى روى داد.

[٢] - از اين جرايد جديد كه اساسا در رابطه با مشروطيت هستند، تا آنجا كه مى‌توانم به اطمينان بگويم، نخستين آنها« روزنامه مجلس» است كه اوّلين شماره‌اش در ٢٥ نوامبر ١٩٠٦ انتشار يافت. در پى آن،« نداى وطن»، مورخ ٢٧ دسامبر ١٩٠٧؛« تمدن»، اوّل فوريه ١٩٠٧؛« حبل المتين» ٢٩ آوريل ١٩٠٧؛« صور اسرافيل»، ٣٠ مه ١٩٠٧؛« مساوات»، ١٣ اكتبر ١٩٠٧؛« تياتر»، مورخ ٥ مه ١٩٠٨ منتشر گرديد. ساير جرايدى كه تاريخ آغاز انتشار آن‌ها را نمى‌دانم، عبارتند از:« معارف»،« فرياد»،« خورشيد»،« مصور»،« عدالت»،« تربيت»،« آزاد»،« وطن»،« حريّت»،« انجمن»،« گلستان»،« كشكول»،« الجناب»،« صبح صادق»،« روح القدس»،« ترقى»،« چهره‌نما»،« مجله استبداد» و غيره. نشريه هفتگى« حبل المتين»، چاپ كلكته، حدود ١٨٩٢ شروع به انتشار نمود نشريه جوانتر همنامش در تهران از شاخه‌هاى آنست. رجوع شود به صص ٨- ١٢٧ همين كتاب. جرايد منطبعه تهران پيش از مشروطيت، مطبوعاتى بى‌ارزش بودند همچون« ايران»،« شرف»،« اطلاع» و غيره.