انقلاب مشروطيت ايران - براون، ادوارد؛ مترجم مهري قزويني - الصفحة ٢٠٦
است و لهجه وى لهجهاى بود كه در دستور زبانها به عنوان لهجه اصفهانى توصيف مىشود، راجع به اصفهان، خاصه در مورد بختياريها كه بسيار مورد علاقه من بودند، مطالب زيادى گفت. رويهمرفته، احساس بسيار مناسبى را در من برانگيخت ... حسن ممدوف، نماينده مسلمين گنجه- اليزا و توپل- با ميرزا على بسيار صحبت كرد. او اين ايده را كه ميرزا على يك لنكرانى مىباشد به مسخره گرفته و مىگويد كه مسلما يك ايرانى است و معتقد است كه يك مجتهد، يا به هرترتيب يك روحانى بسيار آگاه است زيرا او سئوالات حقوقى- مذهبى بسيار دشوارى را براى وى مطرح ساخت و پاسخهاى بسيار قانعكنندهاى دريافت داشت. او مىگويد كه نمىداند ميرزا على كيست. اما بهنظر مىرسيد كه مطمئن است كه وى، به دلايل امنيتى، تحت نام مستعار مسافرت مىكند. اگر اين حقيقت داشته باشد، رمز اين ماجرا را مىتوان توجيه نمود. امّا اگر نام واقعى وى اكنون كه به سلامت از كشور خارج گرديده است، معلوم مىگرديد، بسيار سودمند بود. وى به من گفت كه از اينجا عازم قسطنطنيه است.»
رويهمرفته كاملا روشن بهنظر مىرسد كه ميرزا شيخ على يك ايرانى و فردى دانشمند است. اما به معنى دقيق كلمه يك مجتهد نيست و نامى كه تحت آن مسافرت مىكند نامى مستعار است. اين ماجرا سزاوار آنچنان توجهى نبود، مگر به خاطر تلاشهاى بسيارى كه نه تنها در روسيه، بلكه در برخى از مطبوعات انگليس هم در زمينه آن انجام گرفت تا از اين جريان جهت آسيب وارد آوردن بر مشروطهخواهان ايران و طرفدارانشان بهرهبردارى گردد. سه روزنامهاى كه در اين رابطه، و نيز در رابطه با رواج نظرات جناح ارتجاعى روسيه پيرامون ايران در اين كشور برجستهترين نقش را داشتند، روزنامههاى استاندارد، آوت لوك و كانتمپورارى ريويو بودند كه بهنظر مىرسد دو روزنامه اخير تا آنجا كه به سياست خارجى مربوط مىشود، ارگان ويژه آن جناح در انگلستان هستند[١].
حمايتى كه توسط حداقل سه تن از مجتهدان اصلى كربلا و نجف از نهضت مشروطه به عمل آمد و تكفير عملى شاه توسط آنها، آنچنان مشهور و معلوم است كه نظرات روحانيون كماهميتتر شيعه نتيجه نسبى اندكى در بر دارند.
به ماجراى آقاى پانوف بازگرديم. وى در نيمه اول ماه فوريه ١٩٠٩، سن پترزبورگ را به مقصد
[١] - بهويژه به شمارههاى ٢٨ ژانويه و ٢، ١٨، ٢٢ و ٢٣ فوريه روزنامه استاندارد؛ ١٧ آوريل، اول، پانزدهم و بيست و دوم مه روزنامه آوت لوك؛ و بررسى مسائل خارجى در شمارههاى مختلف نشريه كانتمپورارى ريويو مراجعه كنيد.