انقلاب مشروطيت ايران - براون، ادوارد؛ مترجم مهري قزويني - الصفحة ٦٧
بود كه بر حيثيت انگلستان، كه متأسفانه در اين واقعه اسفبار نقشى درخور تحسين ايفا ننموده بود، وارد آمد. پيامد ديگر، حيثيتى بود كه روسيه اكتساب كرد. مطالب ذيل، كه در يادداشتهاى يوميه دكتر فوريه، دهم و يازدهم فوريه، آمده است مهمتر از آنست كه حذف گردد:
«ترديد نيست كه در اين رويداد[١] روسها دخالت بسيار داشتهاند. كشمكش بين روس و انگليس در ايران امرى مستمر است و اينبار پيروزى روسها بيش از حد انتظار بود. چراكه امين السلطان، به محض آنكه دريافت سياستى را كه تعقيب مىكرد محكوم است، براى ممانعت از سقوط خويش با زرنگى و هشيارى سياست خود را تغيير داده و با روسها به حسن تفاهم رسيد. در همان روز صدراعظم نتيجه مطلوب حاصله از گفتگوى خود با وزيرمختار روس را، داير بر اميد به اعاده آرامش در كشور در صورت الغاء امتياز، به دست آورد.
«امين السلطان پس از گفتگوى با وزيرمختار روس، آقاى «دو بوتزوف»(M .de Butzof) ، كه سه ساعت به طول انجاميد، از سفارت روس بازگشت. وى رسمىترين اطمينان را داير به تغيير مشى خود به وزيرمختار داده و افزوده بود كه ممكن است شما به قول من اعتماد نكنيد، ولى عمليات من در آينده صدق اين گفتار را آشكار خواهد ساخت.
«روسها بايد از اين نتيجه بزرگ به خود باليده تبريك گويند و آن را به سقوط صدراعظم ترجيح دهند. زيرا شاه به حفظ مقام وى علاقمند بوده و همچنين دو بوتزوف نيز هنگامى كه حمايت روسيه و شخص خود از امين السلطان را در صورت انجام تعهداتش تضمين مىنمود، كمتر از صدراعظم صداقت نداشت.»
«در اينجا احساسات موافق من نسبت به روسها بر كسى پوشيده نيست. اين احساسات به زمان «مونتهنگرو»(Montenegro) و تقريبا بيست سال قبل بازمىگردد. همچنين همگان از محبت من نسبت به امين السلطان و وفادارى نسبت به اعليحضرت آگاهند. بنابراين، گرچه هيچگاه در سياست فضولى نمىكنم، ولى ممكن است اجازه داشته باشم كه خوشحالى خود را از حل و فصل اين اختلاف ابراز داشته و بگويم كه جدا اميدوارم اين وضع ابدى و جاودان باشد.»
«شايد بىمورد نباشد كه بيافزايم اين اقدام هنگامى از سوى صدراعظم عملى گرديد كه شاه اخبار تأثرانگيزى از نمايندگان خود در سنت پترزبورگ و قسطنطنيه دريافت. مضمون آن اخبار اين بود كه
[١] - مشروح جالب سخنرانى وزيرمختار روسيه در جمع سكنه اروپايى مقيم تهران، از جمله آقاى آرنشتاين مدير شركت تنباكو، در ضيافتى كه به دعوت سفارت روس انعقاد يافته بود، در صفحات ٦٨- ٦٥« بيدارى ايرانيان» مندرج است.