انقلاب مشروطيت ايران - براون، ادوارد؛ مترجم مهري قزويني - الصفحة ٦٢
«تاكنون از شرايط امتياز انحصار توتون و تنباكوى ممالك محروسه ايران به تفصيل آگاهى حاصل نشده، ولى اعلان صاحبامتياز در روزنامههاى فرنگستان بدينزمينه است كه ذكر شد. عجالتا توانيم گفت كه هرگاه شرايط انحصار اين است كه اعلان شده، مطالعات رفيق محترم ما، گرامى منشى روزنامه «صباح» همه صواب و دليل پاكى نيات ايشان است. و هرگاه غير آن است، ابواب سخن باز است؛ تا احكام فرمان امتياز چه باشد.»
«بارى، اميدواريم كه خبرنگار محترم تهران تاكنون تفصيل آن را نوشته باشند تا در نسخه آينده نقل نموده، مطالعات خودمان را نيز بدان بيافزائيم.»
اين مقاله مرا تا حدى به انديشه واداشت، زيرا آن روزها معمول نبود در جريدهاى كه بىجواز و مانع در قلمرو سلطنت ناصر الدين شاه توزيع مىگشت، چنين انتقاد عريانى از حكومت ايران درج گردد. آشكار بود كه اين امتياز مطلقا مورد استقبال مردم ايران قرار نخواهد گرفت. و هنگامى كه در آنروز نماينده شركت از تمايل من به كسب مقامى در اين تشكيلات جويا شد، به سبب مخالفتهايى كه نسبت به اين امتياز حس مىكردم و با مطالعه «اختر» شديدا در من تقويت شده بود، زمانى چندان نمىطلبيد كه پاسخ منفى دهم. و اين نكتهاى بود كه در تمامى عمر همواره و عميقا سپاسگزار آن بودهام.
حال به سنه ١٨٩١ بازمىگرديم، سالى كه در آن افتتاح عملى اين امتياز منفور در ايران به وقوع پيوست. در ٢٣ فوريه، يك هيأت نمايندگى از سوى ايران به سخنگويى امين الدوله (كه وزيرى به مراتب ميهنپرستتر از رقيبش امين السلطان بود)، گرچه بىنتيجه، از شاه تقاضا كردند اين امتياز را لغو كند. علائم فعاليت شركت شروع به بروز كرده بود. دكتر فوريه مىنويسد[١]: «به محض فرارسيدن بهار ١٨٩١، موجى از اتباع و مستخدمين انگليسى، تقريبا از همهجا، چه از كشورهاى شرقى و چه از ساير ممالك، به سوى ايران سرازير شدند. فرصت مغتنمتر از آن بود كه بتوان از دست داد.»
تا آنزمان، به يمن عدموجود مطبوعات مستقل و مردمى در ايران، احتمالا ماهيت و گستره فعاليت انحصار تنباكو تشخيص داده نشده بود. بااينوجود، به محض حصول اين تشخيص، در كل عرض و طول اين سرزمين به شدت و خشونت مورد انزجار واقع گشت. به گفته دكتر فوريه، كه من در
[١] - روزنامه تايمز، مورخ اوّل آوريل ١٨٩١، گزارش لحظه به لحظه حركت آقاى آرنشتاين(Arnstein )، مدير شركت انحصار تنباكوى ايران، و بخشى از كاركنانش را از قسطنطنيه در ٣٠ مارس، درج كرده است.