انقلاب مشروطيت ايران - براون، ادوارد؛ مترجم مهري قزويني - الصفحة ٦١
خوشبينانه صاحبان امتياز نقشبرآب خواهد گشت. بهرغم تمامى اين مسائل، نويسنده حكومت ايران را به سبب اعطاى امتيازاتى چنان باارزش در قبال مبلغ ناچيز پانزده هزار پاوند در سال به انضمام يك چهارم سود حاصله، مورد نكوهش قرار مىدهد؛ خاصه كه اين امتياز مشتمل است بر تمامى صادرات و نيز تجارت داخلى تنباكو. وى مىافزايد: «به ملاحظه اين نكته باريك مىتوان گفت كه اخراجات تمامى توتون و تنباكوى ايران سپرده به دست اختيار يك كمپانى خارجه شده كه اهميت حقيقى مطلب در اين حال از هرچه تصور بشود، افزون است.»
همو ادامه مىدهد: «اين معنى بر همهكس واضح است كه اخراجات هرمملكتى از نخستين اسباب ثروت آنملك معدود است. بنابراين، بايد صاحب هرمملكت خود از هرروى و به هروسيله كه ممكن است، وسايط تسهيل آن را فراهم بياورد و اخراجات ملك را از هرگونه قيد و صعوبت آزاد دارد. حالآنكه اين امتياز و انحصار كه دولت ايران به كمپانى انگليس داده، برعكس اين ملاحظات يوميه است. بدينوسيله صاحبان محصول در دست كمپانى زار و زبون مانده، حاصل رنج خود را به قيمتى كه ارزش دارد نتوانند فروخت و از منافع رقابت تجارت بدهىاى نخواهند داشت. و بدينسبب جمع كثيرى از ايرانيان كه معاش و گذرانشان منحصر بدينممر است، متضرر گشته به بنيان تجارت مملكت اختلال فوقالعاده وارد خواهد آمد.
نويسنده متذكر مىگردد كه امتياز انحصار تنباكوى تركيه تنها مصرف داخلى را شامل گشته و صادرات از حوزه اختيارات آن خارج مىباشد و اين نكتهايست كه غفلت غيرقابلبخشش حكومت ايران موجب ناديده گرفتن آن شده است. وى همچنين چندين عامل مهم ديگر از وجوه تمايز اين دو امتياز را برمىشمارد. اگر حكومت ايران بر آن بود كه درآمدى اضافى، معادل آنچه صاحبان امتياز مىدهند، از تجارت تنباكو به دست آورد، مىتوانست اين كار را به سهولت، بىدردسر و بدون دخالت بيگانه و بىآنكه بارى چنين غيرضرور و غيرقابلتحمل را بر اتباع خود تحميل كند، انجام دهد.»
نتيجهگيرى «صباح» چنين است: «چون از كمال خلوص هميشه آرزومنديم كه دولت عليه ايران به مدارج عاليه ترقيات حاليه صعود نموده از منابع ثروت طبيعيه مملكت چنانچه شايد و بايد بهرهمند گردد، ناگزير از اين بيانات شديم و اميدواريم كه احكام و شرايط انحصار مذكور غير از اين باشد كه صاحبامتياز اعلان كرده و اولياى دولت مشاراليها نيز منافع حقيقى مملكت را بهتر از آنچه ما ذكر نموديم رعايت و محافظت نموده باشند.»
سپس، جريده «اختر» مطالب زير را خود به انتهاى متن اين ترجمه مىافزايد: