كرد[١].» سفرش به سوى درياى خزر با فراغت‌خاطر انجام گرفت. اما سرانجام در اوّل اكتبر ساحل ايران را، انشاء اللّه براى هميشه، ترك گفت. قطارى ويژه، متشكل از ٩ واگن، شاه سابق، همسران دهگانه‌اش، و همراهان و ملتزمينش را، كه قريب ٤٠ تن بودند، از باكو، كه در آنجا توسط پيشكار روسى بدرقه شد، به اودسا برد و در آنجا عمارتى زيبا و مجلل براى اقامت وى فراهم شد[٢]. وى هنوز هم در آنجاست و خود را با صنايع و سرگرميهاى اين بندر پرمشغله سرگرم مى‌دارد[٣]. و مى‌توان اميدوار بود كه عبارت گنجانده شده در پروتكل كه او را، هرزمان كه نمايندگان روس و انگليس در ايران تشخيص دهند كه سرگرم تحريكات عليه حكومت جديد كشورش مى‌باشد[٤]، از دريافت مستمرى سالانه محروم خواهد شد، احتمالا او را براى هميشه از تبديل شدن به خطرى براى سرزمينى كه در ويرانى آن سهم بسزا داشت بازدارد.

احمد شاه، اين شاه كوچك جديد، در ١٨ ژوئيه همراه معلم روسى خود، آقاى اسميرنف، و در حاليكه توسط قزاقهاى روسى و ايرانى و «سوارهاى» هندى اسكورت مى‌شد از زرگنده عازم سلطنت آباد شد و در آنجا مورد استقبال نايب السلطنه، عضد الملك، و نمايندگان شوراى ملّى قرار گرفت‌[٥]. كودك بيچاره به خاطر آنكه مجبور به ترك پدر و مادر خود گرديده بود به تلخى گريست و آنطور كه خبرنگار تايمز در تلگرام آنشب خود به روشنى توصيف نمود، اين جدايى ظاهرا اثرى عميق بر وى داشته است. امّا او با شجاعت با هيأت نمايندگى ملاقات نمود و در پاسخ به اظهار اميدوارى آنان مبنى بر اينكه وى پادشاهى خوب خواهد بود، گفت: «به لطف خدا، خواهم بود.» در ٢٠ ژوئيه وى وارد تهران شد و در آنجا مورد استقبال پرشورى قرار گرفت و آنشب شهر به افتخار ورودش چراغانى شد، در حاليكه تلگرامهاى تبريك از پارلمان تركيه و كلنى ايرانى در كلكته واصل شد. روز بعد وى اولين سلام خود را، در قصر شمس‌العماره، برگزار و يك يا دو روز بعد رژيم جديد رسما توسط انگلستان و روسيه به رسميت شناخته شد. سراسر ايالات، خاصه تبريز، اين خبر با شور و حرارت دريافتند و اوّل اوت هيأتهاى سياسى به حضور شاه كوچك‌[٦]، كه به‌نظر مى‌رسيد آن وقارى‌

[١] - تايمز، ١٠ سپتامبر.

[٢] - همان مرجع، ١١ سپتامبر.

[٣] - همان مرجع، ٢٠ نوامبر.

[٤] - تايمز، ١٨ اوت.

[٥] - تلگرام رويتر، مورخ ١٨ ژوئيه.

[٦] - اوّلين‌بار عام رسمى وى براى نمايندگان خارجى، در ١٣ سپتامبر، سالگرد دوازدهمين سال تولد وى، برگزار گرديد. نگاه كنيد به تايمز مورخ ١٥ سپتامبر.