انقلاب مشروطيت ايران - براون، ادوارد؛ مترجم مهري قزويني - الصفحة ١٨٤
اين مذاكرات به هيچوجه بر ضرر ايران نبوده است- در حقيقت چنانكه مسيو ايزولسكى براى مشير الملك توضيح كردهاند و گفتهاند (هيچيك از دو دولت مطالبه از ايران ننموده و به اين جهت دولت ايران مىتوانسته تمام هم خود را براى انجام مسائل داخله صرف نمايد) هردو وزير كاملا در خصوص مداخله نكردن موافق بوده و جاى شبهه باقى نگذاردهاند. كلمات مسيو ايزولسكى نيز كه حاوى قصد انگليس است از قرار ذيل است:
«قانون تامه دولت روس اين خواهد بود كه مادامى كه به مصالح آنها خللى وارد نيامده از هرگونه مداخله در امور داخله ممالك ديگر احتراز جويد و به كلى انحراف از اين قانون در اين مسئله حاليه غيرممكن است در باب شهرت تقسيم ايران فىمابين روس و انگليس كه مىگويند دولتين مزبور مىخواهند حوزه اقتدار براى خود معين كنند، جنابان سر ادوارد گرى و مسيو ايزولسكى اين فقره را صريحا توضيح كردهاند كه به هيچوجه اين شهرتها مأخذى ندارد چيزى كه دولتين مىخواهند اينست كه قراردادى براى منع اشكالات و اختلافات آتيه بسته شود كه به موجب آن قرارداد، هيچيك از دولتين در آن نقاط ايران كه متصل به سرحد ديگرى است نفوذ خود را پيشنهاد ننمايد. از مطالب فوق ملاحظه خواهند فرمود كه اين شهرتهايى كه در اين اواخر در خصوص خيالات سياسى انگليس و روس در ايران دادهاند، تا چه اندازه بىمأخذ است. به هيچوجه نيت حمله به استقلال ايران نداشته، قصد دولتين از بستن اين قرارداد اين است كه استقلال ايران را ابدالدهر تأمين نمايند. نه فقط نمىخواهند عذرى به جهت مداخله كردن در دست داشته باشند، بلكه قصدشان در اين مذاكرات دوستانه اين بود كه يكديگر را نگذارند در ايران به عذر حفظ منافع خود مداخله كنند و دولتين مزبور اميدوارند كه در آتيه، دولت ايران ابدالدهر از ترس مداخله خارجه مستخلص و در اجراى امور مملكتى خود به وضع خودشان كاملا آزاد بوده باشند كه فوايد آن عايد خودشان و تمام دنيا گردد.»
اهميت اين سند را نمىتوان دستكم گرفت. زيرا بريتانياى كبير، به وسيله اين سند كه رسما توسط نماينده معتبر آن كشور ارائه گرديده است، نه تنها اعلام داشت كه شخصا هيچ قصد دخالت در امور ايران را ندارد، بلكه روسيه را هم از چنين هدفى مبرا ساخت. هيچچيز نمىتواند صريحتر از اين بيان باشد كه هدف مشترك طرفين اين توافق نه تنها از هرگونه بهانه براى دخالت بلكه «اجازه ندادن به يكديگر براى دخالت در ايران به بهانه حفاظت از منافع خود» مىباشد. بدين ترتيب، انگلستان، نه تنها در رابطه با اقدامات شخص خود، كه در رابطه با اقدامات روسيه هم قول شرف داد- آنچنانكه ممكنست برخى تصور نمايند، قولى نسنجيده. زيرا اگر روسيه قول خود را نقض نمايد، انگلستان چه