دشمن در آستانه دروازه‌ها قرار داشت؛ و ژنرال و نماينده ايران، فرمانفرما، كه براى نكوهش، و در صورت امكان مذاكره با تركها اعزام شده بود، منزوى و محاصره شده بود. طرح بانك ملّى شكست خورده بود؛ اخذ وام پيشنهادى از آلمان، به يمن گزارشى نامطلوب بانكدار آلمانى اعزامى براى تحقيق در ميزان عملى بودن اين طرح، به نتيجه نرسيده بود؛ و مردم كماكان سرسختانه مخالف اخذ هرگونه وام از روسيه بودند. مع‌هذا، اين موضوع هنوز آن هدفى بود كه امين السلطان همچنان بر آن اصرار مى‌ورزيد و از بركت صبر فناناپذير و توان نادر اسكات غير، تقريبا موفق شده بود نظر موافق اكثريت مجلس را كسب كند كه در آن‌روز شوم امضاى موافقتنامه روسى و انگليسى- ٣١ اوت- در سن پترزبورگ، وى به هنگام خروج از مجلس، در حاليكه سيد عبد اللّه او را همراهى مى‌كرد، توسط يك صراف جوان و عضو يكى از انجمنهاى سياسى به نام «عباس آقا» به گلوله بسته شد و اين فرد پس از مجروح كردن سربازى كه قصد دستگيرى وى را داشت، با گلوله خودكشى كرد. امين السلطان را از زمين برداشته و در عبايش پيچيدند و او را به محل اقامتش بردند كه يك ساعت و نيم بعد در آنجا درگذشت. در جيب جسد قاتل چهار كپسول استركنين، قطعه‌اى «سنگ جهنم» و كاغذى حاوى اين نوشته يافتند:

«عباس آقا، صراف آذربايجانى عضو «انجمن»، فدايى ملت نمره ٤١.»

معلوم نشد كه وى به كدام «انجمن» تعلق دارد. امّا، ظهور مجدد واژه شوم «فدايى»، كه در اصل به آدمكشانى اطلاق مى‌شد كه فرامين آن «پير كهنسال كوهستان» را اجرا مى‌كردند، و اين واقعيت كه اين «انجمن» لااقل چهل عضو ديگر داشت كه مهياى مبادله جان در برابر جان هستند، نمى‌توانست موجب تأثير عميق نباشد[١].

قتل اين وزير مقتدر و جاه‌طلب تأثير عميقى بر افكار مردم گذارد. يكى از دوستان مكاتبه‌اى طى نامه‌اى، مورخ ٥ دسامبر ١٩٠٧، چنين مى‌نويسد: «رخداد عمده چند ماه گذشته قتل اتابك بود كه نقطه عطفى در اين نهضت آزاديبخش محسوب مى‌گردد. اين واقعه نشان داد اين نهضت بازى بچگانه‌اى نيست و عزم محكمى در آن نهفته است كه ايرانيان آماده حذف هروزيرى هستند كه به اعتقاد آنها در حال دسيسه عليه آزاديهاى نويافته ايشان باشد. من از تأييد ترورهاى سياسى بيزارم. امّا امكان ندارد بتوان تأثير بسيار نيكوى اين ترور بر نهضت اصلاح‌طلب را ناديده گرفت. ازآن‌پس، هيچ‌

[١] - در مورد اين واقعه رواياتى در شماره ٥٦« نداى وطن»، شماره ١٠٦« حبل المتين» و شماره ١٢« صور اسرافيل» ارائه گرديده است.