كه بخارى آهنى او را تعمير كند. وى هنگام ورود به وزير سلام كرد. مستخدم وزير به او دستور كرنش داد. وى در پاسخ گفت: «آدم رذل! مگر نمى‌دانى كه ما اينك قانون اساسى داريم كه به موجب آن ديگر كرنش وجود ندارد؟» استقلال و آزادى غريبى در مردم قابل‌رؤيت است و نمى‌توان گفت كه چگونه اين تغيير در شخصيت آنها چنين سريع تحقق يافته است. روحانيون و اقشار فرنگى‌مآب در بهترين شرايط دوستى به سر مى‌برند.»

يكى از بارزترين جنبه‌هاى نهضت مشروطيت، توسعه سريع روزنامه‌نگارى بود و اين وضع در ١٩٠٧، هنگامى كه گفته مى‌شد تعداد جرايد ايران بالغ بر نود جريده است، از هرزمان ديگر برجسته‌تر مى‌نمود. برخى از اين روزنامه‌ها، خاصه «صور اسرافيل» و «حبل المتين» و «مساوات» داراى نظامى بسيار عالى بوده و نمونه‌اى از يك شيوه نگارش مؤثر، پرمايه و موجز هستند كه تاكنون تقريبا ناشناخته بوده است. نخستين، و به پاره‌اى لحاظ مهمترين اين روزنامه‌ها، روزنامه «مجلس» بود كه از مباحثات مجلس ملّى گزارشات كاملى به دست مى‌داد. اوّلين شماره آن در نوامبر ١٩٠٦ انتشار يافت.

يك ماه بعد، در ٢٧ دسامبر ١٩٠٦، روزنامه «نداى وطن» منتشر گرديد. روزنامه «حبل المتين» كه از ١٨٩٢ در كلكته نشر مى‌شد، تا ٢٩ آوريل ١٩٠٧ چاپ فارسى خود را انتشار نداد. نخستين شماره هفته‌نامه «صور اسرافيل» هم در ٣٠ مه ١٩٠٧ طبع گرديد. سه ماه بعد، هفته نامه ديگرى به نام «تمدن» پديد آمد و اوّلين شماره‌اش در اوّل فوريه، ١٩٠٧ منتشر شد. حدود ٢٥ عنوان از اين جرايد براى من تنها اسما شناخته شده بود و يا از طريق دريافت شماره‌هاى پراكنده‌اى از آنها. امّا حدود شش يا هفت عنوان از جرايد ديگر را من منظما دريافت و با دقت مطالعه مى‌كردم. اينجا مايلم اعتراض خود را عليه ادعايى كه سرمقاله تايمز، مورخ ٢ ژوئيه ١٩٠٨، در مورد «وضعيت ايران» مطرح ساخته اعلام نمايم.

در آن سرمقاله آمده بود كه «مطبوعات آزاد در ايران ... نشان داد كه همانقدر مضر و خطرناك است كه در ساير سرزمين‌هاى شرق.» حال‌آنكه، مطبوعات آزاد در ايران، در بهترين شرايط خود، به سطحى بسيار عالى دست يافت و در بدترين شرايط هم از پاره‌اى روزنامه‌هاى انگليسى، فرانسوى و آمريكايى برتر بود. امّا خصومت مشخص روزنامه تايمز نسبت به گسترش عقايد آزاديخواهانه در شرق، نزد كسانى كه مواضع آن روزنامه را در مسائل آسيا و شمال آفريقا پى گرفته‌اند، به سهولت قابل توضيح است.

به هرصورت، اجازه دهيد به تاريخچه مجلس بازگرديم. رهبران مردمى رخصت ندادند آبها از آسياب بيافتد و فورا شروع به تدوين پيش‌نويس «نظامنامه انتخابات» كردند. اين نظامنامه دومين سندى‌