بروز كند. در مصر و شمال آفريقا، علائمى دال بر رشد «فناتيسم» همراه توسعه اتحاد اسلام وجود دارد. همزمانى اين علائم ناآرامى، بيش از آن بارز و درخور توجه است كه بتوان آن را به تصادف صرف نسبت داد. كسى چه مى‌داند؟ شايد شرق واقعا در حال بيدار شدن از خواب چندصد ساله خويش است و عن‌قريب شاهد قيام اين ميليونها انسان صبور و شكيبا عليه استثمار غرب فاقد اصول اخلاق خواهيم بود.

يكى از جنبه‌هاى بارز انقلاب ايران- زيرا قطعا درخور نام «انقلاب» است- آنست كه روحانيون خود را در طرفى قرار داده‌اند كه پيشرو و آزاديخواه است. فكر مى‌كنم اين امر تقريبا در تاريخ جهان بى‌بديل باشد. اگر اصلاحاتى كه مردم با مدد ايشان در راه كسب آن جنگيده‌اند تحقق يابد، تقريبا تمامى اقتدار روحانيون از بين خواهد رفت. علل اين پديده قابل‌توجه توجيهات خاص خود را داراست و گرچه بسيار جالب، امّا بحثى طويل است و احساس مى‌كنم تا به همين‌جا هم از حد مجاز فراتر رفته و كلام را به درازا كشانده‌ام ...

بازگشت رهبران روحانى از قم به پايتخت، كه توسط عضد الملك و حاجى نظام الدوله همراهى شدند و يك يا دو روز پس از تسليم شاه به خواستهاى مردم و خروج «بستيان» از سفارت- يعنى حدود ١٥ يا ١٦ اوت- روى داد، فرصتى شد براى شادمانيهاى عظيم بر اين «فتح ملّى» كه در آن، طبق تلگراف مخابره شده سن پترزبورگ در ١٧ اوت- كه هيجدهم اوت در روزنامه تايمز نشر گرديد- گروه طرفدار روسيه سهمى بسزا داشتند. بااين‌وجود، با مقاله‌اى كه در نشريه «برژويا ويادوموستى»(Birzheviya Viedomosti) ، چاپ سن پترزبورگ، مورخ ١٣ سپتامبر ١٩٠٦، درج گرديد، صداقت آنان تا حدى مورد ترديد قرار مى‌گيرد[١]. در آن مقاله آمده بود كه «آشكار شد ايران در كسب اصلاحات و حتى مشروطيت به يمن همكارى خيرخواهانه انگلستان موفق خواهد بود و اين ضربه‌اى ديگر بر حيثيت روسيه در آسيا خواهد بود. در ١٩ اوت مراسم رسمى و باشكوه افتتاح مجلس جديد در حضور مقامات روحانى عالى‌مقام، كه به عنوان ميهمانان شاه مدت سه روز پذيرايى شده بودند، انجام شد. اعلاميه تأسيس «مجلس شوراى ملّى» چهار يا پنج روز قبل از مراسم صادر و ترجمه‌اى از آن در تايمز مورخ اوّل سپتامبر ١٩٠٦، درج گرديد.

به‌نظر مى‌رسد حوالى هشتم سپتامبر، هنگامى كه روحانيون از پذيرش حكم رياست وزرا

[١] - تايمز، مورخ ١٤ سپتامبر ١٩٠٦.