انقلاب مشروطيت ايران - براون، ادوارد؛ مترجم مهري قزويني - الصفحة ١٢٤

افزوده شد. در مراسم يادبود اين وقعه ابيات ذيل سروده شد:

سرانجام، سربازان مردم را متفرق ساخته، خيابانها را خلوت نموده و تمامى شهر را به اشغال درآوردند، در حاليكه شمار عظيمى از روحانيون، روضه‌خوانها، طلاب، تجار، كسبه، صنعتگران و مردمى از اقشار فرودست جامعه در مسجد جامع، واقع در مركز شهر، تحصن نموده و در آن‌جا جسد دو سيد مقتول را به خاك سپردند. اين مردم، پس از سه يا چهار روز كه در محاصره سربازان بودند، از شاه رخصت ترك شهر و عزيمت به قم را طلبيدند. اين تقاضا پذيرفته شد. در آنجا چنان گروه عظيمى از مردم بدانان پيوستند و ايشان را همراهى كردند كه، به گفته تقى‌زاده، جاده بين تهران و قم «به خيابان يك شهر مى‌مانست.» اين واقعه، كه حدود ٢١ ژوئيه رخ داد، بين ايرانيان به «مهاجرت كبرى» شهره گرديد.

در اين فاصله، عين الدوله به بازاريان و ارباب دكاكين كه به اعتراض بازار را بسته بودند، دستور داد بازارها را بگشايند و تهديد كرد كه در صورت عدم اجراى فرمانش، سربازان بازارها را غارت خواهند كرد. بنابراين، روز پنجشنبه ١٩ ژوئيه، تعدادى از نمايندگان تجار و صرافان در قلهك، مقر تابستانى هيأت نمايندگى بريتانيا، به حضور آقاى «گرانت داف»(Grant Doff) ، كاردار سفارت بريتانيا در تهران، رسيده پرسيدند كه اگر به محل سفارت بريتانيا پناهنده شوند، از آنجا اخراج خواهند شد يا به ايشان اجازه داده خواهد شد كه تحت حمايت اين سفارتخانه بمانند. با دريافت پاسخ اطمينان‌بخش، تعدادى از آنان فورا به باغ سفارت رفته در آنجا چادر زدند. تا دوشنبه آينده، ٢٣ ژوئيه، تعداد ايشان به ٨٥٨ تن افزايش يافت و سه روز بعد به ٥٠٠٠ نفر بالغ گرديد. آنان به عنوان شرايط جهت رجعت به منازل و محل كسب خود، خواستار عزل عين الدوله، اعلام مجموعه‌اى از قوانين و فراخواندن رهبران روحانيت از قم گشتند. شاه، كه شديدا متغير و حيران شده بود، در ٣٠ ژوئيه تا بدانجا تسليم خواستهاى مردم شد كه تصميم گرفت عين الدوله را معزول و ميرزا نصر اللّه خان مشير الدوله محبوب و آزاديخواه را به جاى وى منصوب و از روحانيون دعوت كند از قم به پايتخت بازآيند. امّا مردم، كه ديگر به اين امتياز ارضاء نشده و عميقا به دولت بى‌اعتماد بودند، اينك درخواه يك قانون اساسى مدون و يك مجلس ملّى نمايندگان به انضمام تضمين مكفى در باب حسن‌نيت شاه شدند. تا اوّل اوت شمار پناهندگان به سفارت، طبق برآورد روزنامه تايمز، به سيزده هزار تن بالغ گرديد و، براساس‌