انقلاب مشروطيت ايران - براون، ادوارد؛ مترجم مهري قزويني - الصفحة ١١٣
رواج داشت كه براساس آن توطئهگران در صدد خلع شاه و به سلطنت رسانيدن فرزند دوم وى، ملك منصور ميرزا شعاع السلطنه، بودند. امّا اين توطئه- اگر اساسا وجود مىداشت- كشف و اين شاهزاده، در حاليكه مىكوشيد به روسيه بگريزد، دستگير گرديد. جرايد آلمانى اين توطئه را به دسايس انگلستان نسبت دادند. امّا هيأت نمايندگى ايران تمامى گزارشهاى مربوط به ٢١ اوت و پنج و شش روز پس از آن را رسما تكذيب كرد. طى نامهاى كه از سوى يك خبرنگار روسى از تهران ارسال و در نشريه «ويستنيك»(Viestnik) ، چاپ استراخان، در پايان ماه مه منتشر گرديد، اين مطلب اعلام شد كه «آرامش فعلى چيزى جز آرامش قبل از طوفان نيست» و مجتهدين كربلا و نجف با ارسال نامهاى به شاه وى را به خاطر تسليم كشور به بيگانگان سرزنش، و يادآور گشتهاند كه حكومت موروثى وى تنها تحمل مىشود. پاسخ شاه غيرسازشكارانه بود و مجتهد اعظم اعلام داشت خود را ملزم مىبيند كه از سلطان ترك دعوت كند ايران را تحت حمايت خود درآورد[١].
در ١٥ سپتامبر ١٩٠٣، گفته مىشد كه نارضايى به سطحى هشدار دهنده رسيده و امين السلطان از مقام رياست وزرا استعفا كرده است. نخست پنج تن از وزرا جهت اداره حكومت منصوب شدند. امّا، حدود دو هفته بعد امين الدوله، از نوادگان فتحعلى شاه، به عنوان وزير داخله تعيين گرديد. قريب دو هفته پيش از استعفاى امين السلطان، يعنى حوالى آغاز ماه سپتامبر، حكيم الملك پزشك معتمد شاه كه، چنانكه آمد، به طرفدارى انگلستان شهره بود، همراه يكى از خدمهاش تحت شرايطى به غايت مشكوك در رشت درگذشت و اعتقاد عموم بر آن بود كه نامبرده را رقيبش مسموم ساخته است.
طى ايام باقيمانده اين سال، مطبوعات تنها در ربط با رقابت روس و انگليس در زمينه تجارت با اين كشور، از ايران سخن گفتند. در ماه اكتبر، كشتى تجارى جديدى با مساعدت حكومت روسيه به رفتوآمد منظم بين اودسا و خليج فارس پرداخت، در حاليكه گفته مىشد دو كشتى جديد هم جهت استفاده در همين مسير در دست ساخت هستند[٢]. روسيه همچنين پيشنهاد كرد يك كشتى جنگى را دائما در خليج فارس مستقر سازد[٣]. از سوى ديگر، لرد «كرزن»(Curzon) طى سفرى به خليج فارس با افراد ذىنفوذ محلى گفتگو و به صداى بلند اعلام داشت بريتانياى كبير در آن منطقه صاحب حقوق و منافع بسيار با اهميتى است. كميسيون مرزى سيستان كارش را تحت رياست كلنل «مك ماهون»(Mc
[١] - رجوع شود به تايمز، مورخ ٥ سپتامبر ١٩٠٣.
[٢] - تايمز، ٢١ اكتبر ١٩٠٣.
[٣] - تايمز، ٢ نوامبر ١٩٠٣.