انقلاب مشروطيت ايران - براون، ادوارد؛ مترجم مهري قزويني - الصفحة ١٠٩
طى ايام باقيمانده از سال جارى، مسئله خليج فارس به كرات در جرايد انگليس مطرح و نظرات عمدتا مخالف با هرنوع تفاهم با روسيه كه پذيراى نفوذ اين كشور در جنوب ايران باشد، از جانب مقاماتى چون كاپيتان ماهون(Mahon) ، كاپيتان بل(Bell) ، سرگرد سايكس(Sykes) ، سرهنگ- اخيرا «سر»- فرانسيس يانگهازبند(Francis Younghusband) و آقاى «اچ. اف. لينچ»(H .F .Lynch) درج گرديد. نشريه «نشنال ريويو»(National Review) ، در شماره امسال خود، مقالاتى راجع به «پارهاى نتايج تفاهم انگليس- روسيه» و «سياست خارجى بريتانيا» را كه بهطور عمده ناظر بر اين مسئله است، به چاپ رسانيد. مسئله كويت كه متنازع فيه انگلستان و تركيه شده و برخورد مستقيم «مبارك» شيخ كويت، و «ابن رشيد»، امير اعظم و نجيبزاده نجد، نيز كماكان حاد است و برخى جرايد روسيه- مورخ ٢٥ دسامبر ١٩٠١- نيز از اشغال بندر عباس توسط روسيه به مثابه پاسخى متقابل به داعيه انگلستان بر كويت، حمايت كردهاند.
حال به سال ١٩٠٢ مىرسيم كه به سبب دومين استقراض خطير ايران از روسيه، كه اينك بعينه سنگ آسياب بر گردن اين كشور سنگينى مىكند، قابلتوجه و بررسى است. شايعات مربوط به اين استقراض، كه بالغ بر ده ميليون روبل با بهره ٤% بوده و مشتمل بر اعطاى امتيازى به روسيه جهت ايجاد يك راه جديد از جلفا بر رود ارس- مرز روسيه و ايران- و از طريق تبريز و قزوين تا تهران است، در ٢١ مارس به لندن رسيد. گرچه به ظاهر قرارداد اين وام عملا تا ماه آوريل منعقد نشد، اقدامات كشتى تجارى كورنيلوف در خليج فارس كماكان در مركز توجه قرار دارد. اين كشتى، به رغم داعيه شكست در فروش كالايش طى نوامبر گذشته در خليج فارس، در اوّل فوريه ١٩٠٢ سفر جديدى را «بىهيچگونه دلسردى» از اودسا آغاز كرد. در ماه ژوئيه، كنسول بريتانيا در بصره گزارشى داد كه حكومت روسيه، مشروط به انجام سه سفر رفت و برگشت ساليانه به خليج فارس، ٥٠٠٠ پاوند در قبال هرسفر رفت و برگشت به اين كشتى كمك مىكند.
درهرصورت، شاه با دريافت پول موردنظر خويش، در تابستان اين سال مجددا عازم اروپا گشته و اينبار موفق شد در ١٧ اوت به انگلستان وارد شود. وى و همراهانش در «مارلبورد هاوس»(Marlborough House) اسكان داده شدند و روز دوشنبه ١٨ اوت ضيافتى رسمى به نظارت عاليه پرنس «ويلز»(Wales) در كاخ باكينگهام(Buckingham Palace) برپا گرديد. شاه تنها يك هفته، از ١٧ تا ٢٤ اوت، در انگلستان اقامت گزيد و نشريه تايمز، طبعا به شيوهاى فراخور يك رهبر، چه هنگام ورود و چه عزيمت، از وى تجليل نمود. در همين زمان، نشريه روسى «نوو ورميا»(Novoe