محسن خان مشير الدوله، سفير سابق ايران در قسطنطنيه، به رياست وزرايى رسيده و چون او نيز در كسب اين وام نامراد ماند، شاه بالاجبار انديشه سفر اروپا را رها ساخت.

اينك، كسب پولى حاضر و آماده تنها مشغله ذهنى شاه گشته و در ژوئيه ١٨٩٨ امين السلطان از تبعيدگاهش در قم احضار و در ١٠ اوت مجددا به صدارت عظما گمارده شد. ماه بعد، سه تن از مقامات گمرك بلژيك، جهت تهيه طرحى براى كسب درآمد بيشتر از ممر گمركات، به ايران دعوت شدند و، به مثابه وسيله ناچيز جهت آزمون، در مارس ١٨٩٩ گمركات آذربايجان و كرمانشاه به آنان واگذار گرديد.

حال، به سال ١٩٠٠ مى‌رسيم كه در تاريخ مصائب ايران، مبيّن رخدادى به يادماندنى است. زيرا در اين سال بود كه مذاكره جهت دريافت وامى به مبلغ ٥/ ٢٢ ميليون روبل- معادل دو ميليون و چهار صد هزار پاوند- از روسيه آغاز گرديد. اين مبلغ با بهره ٥% استقراض، و تمامى عوايد گمركات، به استثناى گمركات فارس و خليج فارس، وثيقه آن قرار گرفت. مدت بازپرداخت اين وام نيز ٧٥ سال تعيين گرديد. علاوه بر آن، تصريح گشت كه وام ٥٠٠ هزار پاوندى، با بهره ٦%، را كه حكومت ايران در ١٨٩٢ جهت تأديه غرامت رژى از بانك شاهنشاهى گرفته بود، بلافاصله بايد پرداخت كند تا روسيه تنها بستانكار ايران باشد و انگلستان ديگر هيچ حق و ادعايى نسبت به عوايد ايران نداشته باشد. اين وام، كه در ٢٠ ژانويه ١٩٠٠ تصويب گرديد، نخستين ضربه بزرگ بر حيثيت مادى بريتانيا بود، همانسان كه لغو امتياز رژى ضربه‌اى بر حيثيت معنوى اين كشور تلقى گرديد. شايد بتوان گفت كه از اين پس، و از هنگام وانهادن تمامى گمركات ايران به اختيار بلژيكيها- كه در اين ماجرا ريزه‌خوار روسها بودند- نزول نفوذ انگلستان و صعود مصائب و بى‌نظميهاى ايران آغاز گرديد. اندك‌زمانى پس از عقد قرارداد اين وام، سر مورتيمر دورانه(Sir Mortimer Durand) ، كه در ١٨٩٤ به عنوان وزيرمختار انگليس در ايران جانشين سر فرانك لاسلز(Sir Frank Lascelles) شده بود، ايران را ترك و سر آرتور هاردينگ(Sir Arthur Hardinge) به جاى وى گمارده شد و در اوت ١٩٠٠ وارد تهران گرديد.

گرچه تنها بخشى از نخستين وام روسيه عملا وارد خزانه ايران شد، امّا شاه توانست در تابستان ١٩٠٠ عازم سفر اروپا گردد. وى از كونتركسويل(Contrexeville) ، سن‌پترزبورگ، پاريس- كه در آنجا در ٢ اوت توسط يك آنارشيست مورد سوءقصد قرار گرفت- و قسطنطنيه- از ٣٠ سپتامبر تا ٨ اكتبر- ديدار كرد. امّا برنامه سفرش به انگلستان، آلمان و ايتاليا لغو گرديد. زيرا در همين ايام‌