«اين است شرح مختصر تاريخ حيات اين مترجم. تاريخچه‌اى كه محرمانه و خرده‌خرده توسط برخى ايرانيان براى نويسنده گفته شده است. موثق بودن سخنان ايشان درخور هرگونه توجه است. به دلايل آشكار، اسامى و پاره‌اى جزئيات حذف گرديده‌اند.»

سومين فردى كه در قسطنطنيه گرفتار آمد، ميرزا حسن خان خبير الملك بود كه همراه دو رفيق خود كشته شد. سيد جمال الدين، بزرگترين مظنون معاونت در قتل شاه، در ٥ مه ١٨٩٦، يا حدود آن، دستگير و در قصر «ييلديز» محاكمه شد، امّا هيچ‌چيز محكوم‌كننده‌اى در اوراق وى نبود و به همين جهت آزاد گرديد. حكومت ايران استرداد وى را طلب كرد. امّا، گرچه در ايران شهره است كه او ايرانى و اهل همدان است، مقامات ترك مدعى و معتقد بودند كه، همچنانكه خودش اظهار مى‌داشت، افغانى است و بدين‌لحاظ تقاضاى استرداد را اجابت ننمودند. گفته مى‌شود كه وى به بيمارى سرطان در ماه مارس درگذشت. امّا، بسيارى ايرانيان برآنند كه سيد در نتيجه تلقيح نوعى سم از طريق خلال دندان توسط منجم سلطان عبد الحميد، به نام «ابو الهدى» به سرطان دچار گشته است.

ترك‌ها منكر اين قضيه‌اند و من نيز ترديد دارم كه چنين كارى شدنى باشد. درهرصورت، حال به سختى مى‌توان حقيقت را كشف كرد. طبق شرح حال وى، مندرج در بخش دوم «مشاهير الشرق»- صفحه ٦٤-، وى را در گورستان «شيخلر مزار ليغى» در قرب «نشان پاشا» در قسطنطنيه دفن كردند[١].

متن استنطاق همسر مطلقه ميرزا محمد رضا، فرزندش تقى و ديگر افراد مرتبط با او نيز در شماره‌هاى بعدى «صور اسرافيل»- شماره‌هاى ١١، ١٣ و ١٧- آورده شده است. بيانات ايشان كمكى به وضوح مسئله نمى‌كند و به‌نظر من ارزش نقل ندارد. فرزندش هم ابله و هم بى‌ملاحظه بود، يا چنين وامى‌نمود، و تنها از يكى از معاشرين وى به نام «نايب غلامحسين» ياد كرد. همسر ميرزا- مادر تقى- به شيفتگى ميرزا نسبت به سيد جمال الدين شهادت داد و افزود هنگامى كه سيد از ايران اخراج گرديد «وى شب و روز مى‌گريست و مانند ديوانگان شده بود.» همچنين از ملا حسين، فرزند ميرزا محمد على متولى مقبره سرور السلطنه، و شيخ محمد هم بازجويى به عمل آمد كه نتيجه چندانى نداشت. بااين‌وجود، واقعيات اصلى به‌قدر كفايت روشن بودند و گمان مى‌كنم با برداشت من كه يك ماه پس از حادثه در «نيو ريويو»، مورخ ژوئن ١٨٩٦، صفحات ٩- ٦٥١، درج گرديد، نسبتا موافقت‌

[١] - اين مسائل در فصل اوّل مورد بحث قرار گرفته‌اند.