فقه نظام اقتصادى اسلام - اراکی، محسن - الصفحة ٢٥٨ - مبحث سوم حدود و قلمرو نظريه منشأيت كار براى مالكيت ثروتهاى نخستين

بَلْخٍ، وَ الْخشوعُ وَ هُوَ نَهَرُ الشَّاشِ- وَ مِهْرَانُ وَ هُوَ نَهَرُ الْهِنْدِ وَ نِيلُ مِصْرَ، وَ دِجْلَةُ وَ الْفُرَاتُ، فَمَا سَقَتْ أَوْ أَسْتقَتْ فَهُوَ لَنَا ... الخ»[١].

به امام صادق (ع) گفتم: چه چيز از اين زمين از آنِ شماست؟ تبسمى فرمود و سپس گفت: خداوند جبرئيل را فرستاد و او را دستور داد تا با ابهام خود هشت نهر در زمين حفر كند از جمله: سيحان و جيحان كه نهر بلخ است و خشوع كه نهر شاش است و مهران كه نهر هند است و نيل مصر و دجله و فرات، پس هرآنچه را اين رودخانه‌ها آبيارى كنند يا از آب آنها آبيارى شوند از آنِ ماست ... تا آخر حديث.

٤. محمد بن على بن الحسين بن بابويه معروف به صدوق و نيز كلينى، هردو به سند صحيح از امام صادق (ع) روايت كرده‌اند كه فرمود:

«إِنَّ جَبْرَئِيلَ (ع) كَرَى بِرِجْلِهِ خَمْسَةَ أَنْهَارٍ: وَ لِسَانُ الْمَاءِ يتْبَعُهُ: الْفُرَاتَ، وَ دِجْلَةَ وَ نِيلَ مِصْرَ، وَ مِهْرَانَ، وَ نَهَرَ بَلْخٍ، فَمَا سَقَتْ أَوْ سُقِى مِنْهَا فَلِلْإِمَامِ ...»[٢] تا آخر حديث.

جبرئيل با پاى خود پنج نهر را حفر كرده است: لسان‌الماء كه فرات درپى آن مى‌آيد، و دجله و نيل مصر و مهران و نهر بلخ، پس آنچه را آبيارى كنند يا از آب آنها آبيارى شود از آنِ امام است.

اينكه در اين روايت به پنج نهر اشاره شده، و در روايت سابق به هشت نهر اشاره شده آسيبى به صحت روايت نمى‌رساند؛ زيرا ذكر اين تعداد از انهار به معناى حصر نيست، ممكن است امام صادق (ع) در يك مجلس به پنج نهر اشاره كرده باشند، و در مجلس‌

[١] . همان، حديث ١٧.

[٢] . همان، باب ١، ص ٥٣٠، حديث ١٨.