رفتار اخلاقى انسان با خود - سبحانى‌نيا، محمد تقي - الصفحة ٥٩ - ٤ اصل برخوردارى انسان از اختيار

تصحيح كنيم، چرا كه، سراسر قرآن شهادت مى‌دهد كه با انسان به عنوان موجودى مختار سروكار دارد و با وى به عنوان موجودى مسئول برخورد مى‌كند.[١]

قدرت انتخاب و گزينش انسان كه از وجود آزادى و اختيار او سرچشمه مى‌گيرد، به اندازه‌اى مهم و اساسى است كه برخى انديشمندان، به جاى عقل و قدرت تفكر، امكان انتخاب و گزينش را وجه مميزه انسان از حيوان مى‌دانند. جان استوارت ميل، دانشمند انگليسى قرن نوزدهم، دراين‌خصوص مى‌گويد: «جدايى انسان از حيوان نه به خاطر آن است كه آدمى عقل دارد، يا مى‌تواند دست به ابداع و اختراع اسباب و آلات و روش‌هاى گوناگون بزند. امتياز انسان در درجه اول از آنجاست كه مى‌تواند برگزيند».[٢]

استاد مطهرى، يكى از تفاوت‌هاى انسان را با موجودات ديگر، اختيار او مى‌داند:

تفاوتى كه ميان بشر و آتش كه مى‌سوزاند و آب كه غرق مى‌كند و گياه كه مى‌رويد و حتى حيوان كه راه مى‌رود وجود دارد، اين است كه هيچ‌يك از آن‌ها كار و خاصيت خود را از چند كار و چند خاصيت براى خود انتخاب نمى‌كنند؛ ولى انسان انتخاب مى‌كند. او هميشه در برابر چند كار و چند راه قرار گرفته است و قطعيت يافتن يك راه و يك كار، فقط به خواست شخصىِ او مرتبط است.[٣]

به طوركلى نوع انتخاب آدمى در رفتار و گفتار نشانگر ميزان برخوردارى او از كمالات عقلى و پايبندى او به ارزش‌هاى دينى، اخلاقى و انسانى است. اين موضوع در نزد پروردگار يكى از شاخصه‌هاى تعيين كننده در معيار سنجش اعمال و ثواب و عقاب خواهد بود.

حدود اختيار: برخوردارى انسان از آزادى و اختيار، و امكان انتخاب و گزينش، به صورت مطلق نيست و در كنار اين امكان، محدوديت‌هايى نيز وجود دارد كه قدرت انتخاب و گزينش او را از حالت عنان‌گسيخته و مطلق خارج مى‌كند. اين قيد، در تبيين آزادى انسان همان تفاوتى است كه ميان نظر معتزله يا مفوضه و ديدگاه‌

[١]. اخلاق در قرآن: ج ١ ص ٢٥.

[٢]. عقل و ايمان: ص ٣٨ به نقل از: درباره آزادى.

[٣]. انسان و سرنوشت: ص ٥٩.