رفتار اخلاقى انسان با خود - سبحانى‌نيا، محمد تقي - الصفحة ٢٩١ - ابعاد مراقبت نفس

امام صادق (ع) در لحظات آخر عمر شريفشان، اهتمام به اداى نماز را به همگان توصيه كرده، شفاعت خود را از آنان كه در اداى فريضه نماز سستى و اهمال مى‌ورزند و دشوارى آن را بر خود هموار نمى‌كنند برمى‌دارد و مى‌فرمايد:

«انّ شفاعتنا لا تنال مستخفاً بالصلاة؛[١]

همانا شفاعت ما به كسى كه درباره نماز كوتاهى مى‌كند نخواهد رسيد».

البته- همان‌گونه كه پيش‌تر اشاره شد- در مراقبه نفس خويش، از مسير عقلانى نبايد خارج شد و زياده‌روى كرد.[٢] بنابراين اگرچه خداى متعال هرگونه مسامحه و سستى در انجام‌دادن فرايض را جايز نمى‌شمارد، سختگيرى بر خود را نيز تاآنجاكه به جسم آسيبى وارد نشود و مطابق با ظرفيت پذيرش جسمى و روحى باشد، عقلانى مى‌داند و لذا خداوند متعال تكليف را تا اندازه قدرت مكلف خواستار است.[٣] علامه طباطبايى درباره آيه ٢٨٦ سوره بقره مى‌نويسد:

پس از آنچه گفتيم اين معنا به‌خوبى روشن شد كه جمله «لا يكلِّفُ اللهُ ...» كلامى است مطابق با سنتى كه خداوند در بين بندگانش جارى ساخته، و زبان همان سنت است، و آن سنت اين است كه از مراحل ايمان، آن مقدار را بر هريك از بندگان خود تكليف كرده كه درخور فهم او باشد، و از اطاعت، آن مقدارى را تكليف كرده كه درخور نيرو و توانايى بنده باشد، و نزد عقلا و صاحبان شعور نيز همين سنت و روش، معمول و متداول است.[٤]

فقها و مجتهدان، بر اساس استنباط از متون دينى، تكاليف شرعى را مشروط به توان فرد دانسته و مكلفى را كه انجام‌دادن فريضه‌اى خارج از توان اوست، از انجام‌دادن تكليف معاف دانسته‌اند. بحث درباره اين مسئله، تفصيل بيشترى مى‌طلبد و در جاى خود بايد به آن پرداخته شود.

[١]. المحاسن: ص ٨٠ ح ٦؛ الكافى: ج ٣ ص ٢٧٠ ح ١٥.

[٢]. ر. ك: هادى صادقى،« عقلانيت باور در عمل» مجله انجمن معارف اسلامى شماره ١٥ تابستان ١٣٨٧ ص ٨٧.

[٣]. بقره: ٢٨٦: لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها.

[٤]. الميزان فى تفسير القرآن: ج ٢ ص ٤٤٤.