٢. دسته ديگر روايات، به موضوع عبادات تصريح كرده است، اما از سياق آن روايات مى‌توان فهميد كه مقصود، عبادات مستحب است؛ زيرا در آن روايات، عبادتِ كم اما مستمر، بر عبادت طولانى اما كسالت‌آور و خسته‌كننده و غيرمستمر برترى داده شده است. عبادت‌هاى واجب، اندازه معينى دارد كه كاستن از آن جز در مواردى كه شرع مقدس مشخص كرده است جايز نيست. پس نكوهش سخت‌گيرى بر نفس خويش براى انجام‌دادن عبادت‌هاى طولانى، بيانگر آن است كه مقصود از اين عبادات، عبادت‌هاى مستحب است. پيامبر خدا (ص) مى‌فرمايد:

«احب الاعمال الى الله ادومه و ان قلّ؛[١]

دوست داشتنى‌ترينِ رفتارها نزد خدا، بادوام‌ترينِ‌آن رفتارهاست، اگرچه كوچك باشد». امام على (ع) در بيان مشابه سخن پيامبر (ص) مى‌فرمايد:

«قليل تدوم عليه ارجى من كثير مملول منه؛[٢]

[عبادت‌] كمى كه استمرار داشته باشد، [به خير] نزديك‌تر است از [عبادت‌] بسيارى كه ملال‌آور شده باشد».

نتيجه آنكه در عبادات مستحب، مراقبت و سختگيرى بر نفس چندان روا نيست و بيشتر به استمرار توصيه شده است نه به مقدار زياد. به عبارت ديگر، سختگيرى بر نفس در عبادات مستحب، به سختگيرى در استمرار عبادت معنا مى‌شود، نه سختگيرى در كثرت عبادت. البته در برخى مواضع يا موارد اين قاعده، به دليل ويژگى خاص عبادت يا زمان آن، كثرت عبادت نيز توصيه و بر آن تأكيد شده است. براى مثال، ذكر خدا مستحب است، اما مؤمنان به ذكر بسيار توصيه شده‌اند و اندازه‌اى براى آن قرار داده نشده است؛[٣] گرچه ممكن است ذكر بسيار، به توجه دائم و پرهيز از غفلت تفسير شود. همچنين در برخى اوقات چون شب‌هاى قدر، به شب‌زنده‌دارى تأكيد و توصيه شده و حتى كودكان نيز از خوابيدن منع شده‌اند، اما براى اين موارد خاص، دليل ويژه‌اى وجود دارد كه در جاى خود قابل بحث است و قاعده كلىِ ذكرشده را نقض نمى‌كند.

٣. دسته‌اى ديگر از متون دينى، به مراقبت نفس خود در خصوص مؤدب شدن به آداب و فضايل اخلاقى پرداخته است. ازآنجاكه اين دسته از روايات، در پى تربيت اخلاقىِ نفس است، اندازه پذيرش نفس را در نظر گرفته است و ضمن لزوم سختگيرى براى ايجاد عادات نيكو و از بين بردن عادات زشت، زياده‌روى يا افراط

[١]. ميزان الحكمة: ج ٨ ص ١٥٦ ح ١٤٤٢٥.

[٢]. نهج البلاغة: حكمت ٢٧٨.

[٣]. وَ اذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيراً( آل عمران: ٤١)؛ وَ اذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ‌( انفال: ٤٥).