و آیات سورۀ بقره، آیۀ ١٦٤؛ سورۀ انعام، آیۀ ٣٨؛ سورۀ عنكبوت، آیۀ ٦٠؛ سورۀ نور، آیۀ ٤٥؛ سورۀ فاطر، آیۀ ٤٥؛ سورۀ شورى، آیۀ ٢٩؛ سورۀ جاثیة، آیۀ ٤؛ سورۀ هود، آیۀ ٦ و٥٦؛ سورۀ نحل، آیۀ ٤٩ و٦١. البته واژه «کل» نیز در این توسعه دخالت دارد.

٢. مواردی که واژه مزبور در آنها حیوانات (به استثنای انسان) را شامل می‌شود و سیاق آیات، مؤید این مدعاست؛ مانند:

Gوَ الدَّوَابُّ وَ كَثِيرٌ مِّنَ النَّاسِ...F.[٢]

Gوَ مِنَ النَّاسِ وَ الدَّوَابِّ وَ الْأَنْعَامِ...F.[٣]

Gمَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْكُلُ مِنسَأَتَهُ...F.[٤]

٣. مواردی که واژۀ دابه تنها انسان را در برمی‌گیرد مانند:

Gإِنَّ شَرَّ الدَّوَابَّ عِندَ اللّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لاَ يَعْقِلُونَF.[٥]

Gإِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِندَ اللّهِ الَّذِينَ كَفَرُواْ فَهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَF.[٦]

در این بخش، آیۀ نخست، چنان که از سیاق كلام و آوردن موصول و ضمیرهاى اولى العقلى برمی‌آید، درصدد مذمت همان كافرانى است كه پیش از آن، در بارۀ آنان سخن گفته است.[٧] و آیۀ دوم نیز به مقتضای سیاق كلام، در مقام بیان این نکته است كه جماعت یهودیان از تمامى موجودات زنده بدترند، و هیچ شک و تردیدى در آن نیست.[٨]

با تأمل در متن آیاتی که ضمن آنها واژه دابه در خصوص انسان به کار رفته است، به خوبی می‌توان دریافت که این آیات در مقام نکوهش آدمیان برآمده و از وی بدین گونه تعبیر کرده‌اند.

بررسی روایات

به منظور روشن شدن مسأله و این که این عنوان تا چه حد با حضرت علی٧ مطابقت دارد، باید روایات شیعه را از نظر سندی و محتوایی بررسی نمود.

[١]. المفردات، ص٣٠٦؛ العین، ج‌٨، ص١٣؛ لسان العرب، ج‌١، ص٣٦٩.

[٢]. العین، ج‌٨، ص١٣؛ لسان العرب، ج‌١، ص٣٦٩.

[٣]. معجم فروق الغویة، ص١٣٨.

[٤]. مصباح المنیر، ج‌٢، ص٥٥؛ مجمع البیان، ج٧، ص٣٦٦.

[٥]. سورۀ نور، آیۀ ٤٥.

[٦]. سورۀ حج، آیۀ ١٨.

[٧]. سورۀ فاطر، آیۀ ٢٨.

[٨]. سورۀ سبا، آیۀ ١٤.