علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ١٥٥ - نامۀ علی
ـ نامۀ ٦٢: «امّا بعد، فإنّ الله سبحانه بعثَ محمّداًˆ نذیراً للعالمین... و انّ اَخا الحرب الأرق و مَن نام لم یُنم عنه و السّلام».
تمام موارد فوق در منابعی که نامۀ علی٧ به شیعیانشان به صورت نامهای کامل آمده است، هرچند با تفاوت، جزء محتویات آن نامه است و در مصادر کلمات علی٧، تا جایی که بررسی شد، به موضوعی غیر از موضوع مذکور مستند نشده است.[١] در نهج البلاغه، جدای از موارد یاد شده، مواردی نیز وجود دارد که محتمل است در اصل از این نامه أخذ شده باشد که به برخی از آنها اشاره میشود:
ـ خطبۀ ٣٠: «لَو أمرتُ به لکنتُ قاتلاً... و لِلّه حکمٌ واقعٌ فیالمستأثر و الجازعِ».[٢]
ـ خطبۀ ٢٢٩: «و بَسطتم یدی فکففتها و مدَدَ تموها فقبضتُها ثمّ تَداککتم علی تداک الإبل الهیمِ... و تحاملَ نحوها العلیلُ و حَسَرتْ إِلیها الکعاب».[٣]
ـ حکمت ١٦٦: «لایعابُ المرءُ بتأخیر حقّه انّما یعابُ من أََُخذ ما لیسَ له».[٤]
ـ حکمت ١٦٩: «قد أضاءالصّبحُ لذی عَینین».[٥]
ـ حکمت٢٠٢: «لا و لکنّکما شریکان فی القوّة و الاستعانةِ و عونان علی العجزِ و الأودِ».[٦]
تک تک موارد فوق، هر چند در برخی از منابعی که نامۀ علی٧ به شیعیانشان ذکر شده، وجود ندارد، لیکن در برخی از منابعی که نامه مذکور آمده است، جزء محتوای نامه آمده است (هرچند با تفاوت) و قطعات مذکور در نهج البلاغه ممکن است از یکی از نقلهای این نامه گرفته شده باشد. این نکته قابل توجه است که برخی از قسمتهای نامه مذکور در موقعیتهای دیگری نیز از جانب علی٧ نقل شده است[٧] و موارد فوق نیز ممکن است از کلام ایشان در مواضعی دیگر أخذ شده باشد.
اشتباه برخی از محققان در منبعیابی
برخی از محققان نهج البلاغه، خطبۀ ٢٣٨ را از جمله مواردی معرفی کردهاند که از نامۀ علی٧ به شیعیانشان تقطیع شده است.[٨] این، در حالی است که حداقل، اکثر این خطبه قسمتهایی از خطبهای است که حضرت علی٧ پس از شنیدن حیلۀ عمرو بن العاص با ابوموسی اشعری بیان کردند.[٩] هر چند قسمت ابتدایی خطبه (جفاةٌ طغامٌ و عبیدٌ أقزام... و لا من الذینَ تبوَّؤوا الدارَ) و نیز جملۀ انتهایی خطبه، (ألا ترون إلی بلادکم تُغزی و إلی صفاتکم تُرمی)، با قسمتهایی از نامۀ علی٧ به شیعیانشان تشابه
[١]. برای مثال، ر.ک: نهج السعادة فی مستدرک نهج البلاغة؛ تمام نهج البلاغة.
[٢]. علامه مجلسی; و ابن ابی الحدید این نامه را به نقل از الغارات آوردهاند. ر.ک: بحار الأنوار، ج٣٣، ص٥٦٦ ـ ٥٧٣؛ شرح نهج البلاغة، ج٦، ص٩٤ ـ ١٠٠.
[٣]. ر.ک: الغارات، ج١، ص٣٠٢ـ ٣٢٢؛ الامامة و السیاسة، ج١ ص١٥٤ـ ١٥٩؛ کشف المحجة، ص٢٣٦ـ٢٦٩؛ معادن الحکمة، ج١، ص١٤٩ـ١٧٠.
[٤]. کتاب الرسائل شیخ کلینی مفقود است.
[٥]. ر.ک: المسترشد، ص٤٠٩ـ٤٢٦.
[٦]. ر.ک: کشف المحجة، ص٢٣٥ ـ ٢٣٦.
[٧]. ر.ک: الامامة والسیاسة، ج١، ص١٥٤.
[٨]. ر.ک: الغارات، ج١، ص٣٠٢.
[٩]. متن و شمارهها بر اساس نسخه صبحی صالح است.