یکی از آثار مفقود اهل سنت در زمینۀ زندگانی ائمه ـ که منابع شیعی از آن استفاده کرده‌اند ـ کتاب الخصائص العلویة نطنزی، دانشمند سنی قرن ششم هجری است. این کتاب هر چند اینک باقی نمانده، اما معاصران نطنزی، مانند ابن شهر آشوب، از آن بهره برده‌اند. معرفی این نویسنده کمتر شناخته شده و بررسی جایگاه نوشته وی در منابع بعدی و بیان دیدگاه‌های نویسنده آن ـ که نزدیک به دیدگاه‌های شیعی است ـ در این نوشته پی‌گیری شده است.

کلید واژه‌ها: نطنزی، الخصائص العلویة، فضایل‌نگاری، امام علی٧، منابع شیعی.

درآمد

نویسندگان اهل سنت در زمینۀ زندگانی ائمه، بویژه زندگانی امام علی و مناقب و فضایل آن حضرت کتاب‌های بسیاری تدوین کرده‌اند. اندکی از این کتاب‌ها برخوردار از دیدگاه تاریخی است، اما بیشتر آنها به منظور فضایل‌نگاری تدوین شده است. فضایل طرح شده در این کتاب‌ها همان فضایلی است که شیعیان نیز در کتاب‌های خود، آنها را نقل کرده‌اند؛ با این تفاوت که در منابع اهل سنت، فضایل امام علی با فضایل دیگر صحابه به هم آمیخته است و فضایل مشابهی برای آنها نقل می‌شود. یکی از نکات اصلی در کتاب‌های فضایل‌نگاری اهل سنت پایبندی ایشان به حفظ موقعیت صحابه رسول خداست. ایشان برای صحابه ترتیب و مراتبی قایل هستند که چهار خلیفه اول و پس از آن، عشره مبشره برترین موقعیت را می‌یابند. در این دیدگاه و در ترتیبی که از سوی ایشان مراعات می‌شود، امام علی در رتبه چهارم قرار می‌گیرد. محدثان و مورخان، با این گرایش، ترتیب افضلیت خلفا را به همان منوال برگزیده‌شدنشان به خلافت می‌دانند. ترتیب مورد نظر ایشان چنین است: ابوبکر، عمر، عثمان و بعد امام علی. این گروه در

[١] استادیار دانشگاه اصفهان.

[٢] دانشیار دانشگاه اصفهان.

[٣] دانشجوی دکتری تاریخ دانشگاه اصفهان.