گذشته از روايات ام هانى، ديگر گزارش‌هاى متعدد فوق اطمينان به صدور را همراه دارد، اما قراین مختلف، بيانگر آن است که از جهت کمى، اين گونه روايات در محافل فوق‌العاده خاص و براى خواص بيان شده است. و دليل متقنى از بيان عمومى مباحث غيبت در دست نيست.

بررسى محتوايى

١. در بيشتر اين روايات ـ چنان‌که شيوۀ اهل بيت بوده ـ از حجت غايب با عنوان «قائم» ياد شده است. روايات اين دوران بيانگر آن است که اعتقاد به قائم در بين شيعه ريشه دوانيده است، اما اين که قائم کيست و قيامش در چه زمانى است، مورد سؤال بوده است؛ حتى در مواردى گمان راويان اين است که چه بسا قائم خودِ امام باقر است و از ايشان در اين باره پرسش مى‌کنند.

گاهى نيز امام پنجم با عنوان «غلام: جوان»،[١] «صاحب هذا الامر»[٢] و يا«مهدى»[٣] از ايشان ياد مى‌کنند.

٢. مفاد روايات گوياى حقايقى از غيبت است و اين نخستين بارى است که اهل بيت به زواياى گوناگونى از غيبت مى‌پردازند؛ مثلاً در روايت امام باقر وجود و حتميت غيبت و همراهى آن با سرگردانى و حيرت شيعيان بيان شده است[٤] و گفته شده که قيام به يقين، پس از غيبت خواهد بود،[٥] و قائم دو غيبت پيش‌رو دارد.[٦] و حتى به سال غيبت نيز اشاره شده است.[٧] همچنين، از چرايى غيبت نيز امام سخن گفته‌اند.[٨]

٣. به نظر مى‌رسد که در ميان اين روايات ظهور و قيام نزديک جلوه داده شده است، به گونه‌اى که امام به مخاطبان خود مى‌گويد: «إن أدرکت زمانه قرت عينک».[٩] «إذا سمعتم به فأتوه و لو حبوا على الثلج»،[١٠] «يا طوبى لک إن أدرکتيه، و يا طوبى لمن أدرکه».[١١] هر چند مى‌توان احتمال داد که شيوه سخن گفتن، چنين اقتضايى داشته است و ضرورتاً تلازمى با زمان قيام ندارد.

[١]. همان، ص٣٢٨، ح٨.

[٢]. الغیبة (نعمانى)، ص١٧١، ح ٣.

[٣]. همان، ص١٦٤، ح ٥ و ص١٧٢، ح ٧؛ دلائل الامامة، ص٥٣٥، ح ٥٢٠؛ کمال الدین، ص٣٢٥، ح ٣ وص ص٣٢٩، ح ١١؛ الغیبة (طوسى)، ص١٥٨، ح ١١٥ وص ١٦٢، ح ١٢١ و ص١٦٣، ح ١٢٥ وص ٤٢٤، ح ٤٠٨؛ مختصر بصائر الدرجات، ص١٩٥.

[٤]. کمال الدین، ص٣٢٦، ح ٥؛ الغیبة (نعمانى)، ص١٥٤، ح ١٢؛ دلائل الامامة، ص٤٥٥، ح ٤٣٥.

[٥]. الکافی، ج١، ص٣٤١، ح ٢٢ و ح٢٣ وص ٣٢٤، ح ١ و ص٣٣٠، ح ١٤؛ الغیبة (طوسى) ، ص١٥٩، ح ١١٦؛ الغیبة (نعمانى)، ص١٤٩، ح ٦، و ص١٥٠، ح ٧.

[٦]. کمال الدین، ص٣٣٠، ح ١٥.

[٧]. الغیبة (نعمانى)، ص١٧٦، ح ١٨و ح١٩ وص ١٧٧، ح ٢٠؛ کمال الدین، ص٤٨١، ح ٨ وح ٩.

[٨]. الغیبة (نعمانى) ، ص١٧٦، ح ١٩.

[٩]. کمال الدین، ص٣٢٧، ص٧؛ الغیبة (نعمانى)، ص١٧٣، ح ٨؛ كشف الغمة في معرفة الائمة، ج٣، ص٣٢٩.

[١٠]. الکافی، ج١، ص٣٣٨، ح ٨.

[١١]. الغیبة (نعمانى) ، ص١٧٧، ح ٢٠.