قَد افتتحت وَ إِلی شیعتی بِها بعد قد قُتلت وَ إلی مسالحکم تعری وَ إلی بلادکم تغزی و أنتم ذَوو عددٍ کثیرٍ و شوکةٍ و بأسٍ شدیدٍ، فَما بالکم لِله أنتم مِن أین تؤتون... فانفروا خفافاً و ثقالاً و جاهدوا بِأموالکم و أنفسکم فی سبیل الله ذلکم خَیرٌ لکم إن کنتم تَعلمونَ و لا تثاقلوا إلی الارضِ فتقرّوا بِالخَسف و تَبوؤوا بِالذّلّ وَ یَکن نَصیبکم الأخسر إنّ أخَا الحربِ الیقظان الارق وَ مَن نامَ لَم ینم عَنه و من ضعف أودی و مَن ترک الجهادَ [فی الله] کان کالمغبون المهین. اللّهمّ اجمعنا وَ ایّاهم عَلی الهدی و زهّدنا وَ ایّاهم فی الدّنیا و اجعل الآخرة خیراً لَنا و لَهم مِن الاولی وَ السّلام».[١]

٢. از دست رفتن ساختار طبیعی متن به دلیل تقدیم و تأخیر

در برخی از مواضع گونۀ تقطیع شدۀ نامۀ علی٧ در نهج البلاغه تقدیم و تأخیر رخ داده است. در نامۀ ٦٢ نهج البلاغه آمده است: «... إنّی، و الله لَو لَقیتم واحداً و هُم طلاعُ الارضِ کلّها ما بالیتُ وَ لا استوحشتُ، و انّی مِن ضَلالهم الذی هم فیه و الهُدی الذی أنا علیه لعلی بصیرة مِن نفسی و یقینٍ من رَبّی... فإنّ مِنهم الذّی قَد شَربَ فیکم الحرامَ وَ جُلد حدّاً فی الاسلامِ، و إنَّ مِنهم مَن لَم یُسلم رُضخت له علی الاسلامِ الرضائخُ، فلولا ذلک ما اکثرتُ تألیبکم و تَانیبکم و جَمعکم و تَحریضَکم و لَترکتُکم إِذ أَبیتم وَ وَ نَیتم ألا ترون إلی أطرافکم قَد انتقصت و إلی أمصارکم قَد افتتحت و إلی مَماکلکم تُزوی و إلی بِلادکم تغزی انفروا رَحمکم الله إلی قِتالِ عَدوّکم و لا تثّاقلوا...». در حالی که در منابعی دیگر، از نظر تقدیم و تأخیر با متن نهج البلاغه متفاوت است. در الغارات آمده: «أما ترونَ [إلی] اطرافکم، قَد انتقصت و إلی أمصارکم قَد افتتحت... و انّ فیهم لمن قَد شَربَ الخَمرَ و جُلد الحدَّ فی الاسلام... إنّی، و الله لَو لَقیتهم فرداً و هم ملء الارض ما بالیتُ و لا استوحشتُ، و إنی مِن ضَلالتهم الّتی هُم فیها و الهُدی الّذی نحنُ علیه لَعلی ثقةٍ و بیّنةٍ و یقینٍ و صبرٍ... و ایمُ الله لو لا ذلک ما اکثرتُ تأنیبکم... فانفروا خفافاً و ثقالاً و جاهدوا بِاموالکم و أنفسکم...».[٢]

نتیجه

در برخی از منابع اسلامی به نامه‌ای از حضرت علی٧ اشاره شده که بعد از سقوط مصر و کشته شدن محمد بن ابی بکر و در پی نظرخواهی از ایشان در بارۀ خلفای سه گانه ایراد شده است. قطعه‌هایی از این نامه به صورت پراکنده در نهج البلاغه آمده است؛ صرف‌نظر از این که این تقطیع توسط چه کسی رخ داده است، یکی از انگیزه‌های این تقطیع برخی ملاحظات بین شیعه و سنّی بوده است. گونۀ تقطیع شدۀ نامۀ علی٧ به شیعیانشان در نهج البلاغه با پیامدهایی روبه‌روست که از دست رفتن ساختار طبیعی متن به دلیل حذف و تقدیم و تأخیر از جملۀ آن پیامدهاست.

کتابنامه

ـ استناد نهج البلاغة، امتیاز علی خان عرشی، ترجمه: مرتضی آیت الله زاده شیرازی، تهران: امیر کبیر، ١٣٦٣ش.

[١]. ر.ک: الغارات، ج١، ص٢٦٦ ـ ٢٦٧.

[٢]. ر.ک: همان، ج١، ص٣٠٥ ـ ٣١٠ و نیز نام خلفا ٣٢ مرتبه در نقل کشف المحجة مطرح شده است ر.ک: کشف المحجة، ص٢٤١ـ٢٦٩.