علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٦٣ - محدودۀ مجاز تنبیهبدنی کودکان ازمنظر روایات اهل بیت
و یا اگر مرتکب لواط شود، نیز مجازات تعزیری خواهد داشت[١] و یا اگر کودک نابالغ مرتکب سرقت شود، در بار اول و دوم عفو میشود؛ ولی اگر برای بار سوم مرتکب سرقت شد، مجازات تعزیری شده و در دفعات بعد، حکم به قطع انگشتان او صادر خواهد شد.[٢] لذا در غیر مواردی از این دست، تکلیف از افراد نابالغ برداشته شده است، ولی در این موارد، وجود مجازات تعزیری و در برخی موارد، مجازات حدّی گویای این است که برای افراد نابالغ هم تکلیفی هست و رفع حکم مربوط به مواردی است که مورد تخصیص قرار نگرفته است، ولی در غیر موارد تخصیص خورده، مرجع عموم عام است و مجازات بدنی برای افراد نابالغ به حکم وجوب امر به معروف و نهی از منکر، ممنوع است.
بررسی دلالت ادله مطلوبیت تربیت بر جواز تنبیهبدنی
از روایات فراوانی برمیآید که تربیت فرزند، مطلوب شارع مقدس اسلام است.[٣] و نیز عقل و عقلا به حسن آن و قبیح بودن ترکش حکم مینمایند. حال، آیا میتوان به مقتضای مطلوب بودن شرعی و عقلی تربیت، حکم به مطلوب بودن تنبیهبدنی فرزندان از سوی پدر و مادر نمود؟
در پاسخ باید گفت که با ثابت بودن اصل مطلوبیت تربیت در نزد شارع، نمیتوان حکم به مطلوب بودن هر شیوه و راهی کرد که ما را به این هدف میرساند، بلکه برای اثبات مطلوب بودن راه، نیاز به دلیل از طرف شارع داریم.
و اما آیا از طریق اثبات وجوب مقدمه، در فرض وجوب ذی المقدمه، میتوان به وجوب تنبیهبدنی حکم کرد یا خیر؟ در پاسخ باید گفت که به نحو موجبه جزئیه این حکم ممکن است.
توضیح، این که تربیت در مواردی واجب خواهد بود و آن در صورتی است که نجات فرزند بر آن توقف دارد و اگر ترک شود، موجب هلاکت در دنیا و یا آخرت خواهد شد که به طور طبیعی در این موارد، تربیت کردن واجب است و اگر تنبیهبدنی جنبه مقدّمی برای نیل به این هدف داشته باشد و ما را به هدف تربیت فرزند، برساند، در صورتی انجام این مقدمه ـ که تنبیهبدنی است ـ واجب است که تنها و تنها راه و طریق انحصاری برای نیل به هدف تربیت فرزند، تنبیهبدنی باشد و راهی دیگر وجود نداشته باشد، که در این صورت، تنبیهبدنی نه فقط جایز بوده، بلکه واجب است.
بنا بر این، با تحقق دو شرط، تنبیهبدنی فرزند واجب خواهد بود: اول، آن که تربیت نسبت به اموری باشد که اگر در آنها اهمال و مسامحه صورت گیرد و به انجام آن مبادرت نشود، موجب گردد که فرزند در هلاکت بیفتد و دوم، این که تنها راه رسیدن به هدف تربیت، تنبیهبدنی باشد که در این صورت، تنبیهبدنی واجب خواهد بود؛ ولی اگر تربیت نسبت به اموری باشد که جنبه استحبابی داشته باشد، مانند این که اگر تربیت نسبت به آن امور صورت نگیرد، باعث هلاکت فرزند نمیگردد، ولی باعث میشود که فرزند تربیت نشده، کاری را که انجام آن خوب و پسندیده است، انجام ندهد. در این صورت، آیا تنبیهبدنی به خاطر این هدف مستحب، از نظر شرعی جایز است؟
[١] استادیار پردیس قم دانشگاه تهران.
[٢]. وسائل الشیعة، ج١، ص٤٢ - ٤٦.
[٣]. همان، ج٢٨، ص٨١ ـ ٨٣.