ضرورت حل تعارض در روایات منقول از معصومان: با توجه به نقش آن در شبهه‌زدایی و پیراستن دین از شائبۀ نقص و ناکارآمدی، گروهی از عالمان را بر آن داشته است که در آثار خود، ذیل مباحث فقه‌الحدیثی یا به صورت مستقل، از شیوه‌های حلّ تعارض سخن به میان آورند. علامه محمد باقر مجلسی، ضمن توضیحات فقه‌ الحدیثی خود، ذیل بعضی از روایات بحار الأنوار به تعارض اخبار و راه‌های حلّ آن پرداخته است. او در تعارض بدوی اخبار، بیشتر می‌کوشد از طرق متعدد به جمع مفاد و مضمون روایات «مختلف» بپردازد که حمل لفظ بر مجاز، تخصیص عام، اختلاف سطح مخاطبان معصومان:، حمل مطلق بر مقید، تبیین مجمل، قول به توسعۀ معنایی، احتمال وقوع تصحیف و تحریف از طرف راویان، حمل بر اختلاف زمان، حمل بر موارد نادر، حمل بر استحباب، جواز و اضطرار، حمل بر تقیه و تأویلات مبتنی بر سایر روایات از جملۀ مهم‌ترین این روش‌هاست. احتیاط و دقت فراوان مجلسی در پرهیز از طرح و رد‌ روایات و اهتمام شایان او به جمع روایات متعارض وی را بر آن داشته است تا در این راه، از ارائۀ احتمالات گوناگون دریغ نورزد؛ حتی اگر در مواردی، خود از عهدۀ تقویت آنها با دلایل قابل اعتنا برنیاید. گرایش او در حلّ تعارض اخبار به علاج ثبوتی و علاج اثباتی، در کنار یكدیگر است؛ به این معنا که گاه، احتمالاتی را با استناد به دلایل علمی و قابل قبول مطرح کرده و گاه، فقط با طرح احتمالات غیر مدلّل، از دیدگاه خود، تعارض اخبار را حلّ کرده است.

کلیدواژه‌ها: تعارض روایات، جمع عرفی، جمع تبرّعی، تعارض بدوی، علاج اثباتی، علاج ثبوتی.

درآمد

بنا به دلایل متعدّد، از جمله جعل و وضع روایات، نقل به معنای اخبار، منع تدوین حدیث، از میان رفتن قراین حالی و مقامی، ضعف حافظه و سطح محدود اندیشۀ برخی از راویان، محدودیت‌های خط و

[١] استاديار علوم قرآن و حديث، دانشگاه تهران.

[٢] كارشناس ارشد علوم قرآن وحديث، دانشگاه تهران.