٤. حالت آماده‌سازى براى غیبت ـ که پیش از این توسط صادقین٨ آغاز شده بود ـ همچنان ادامه دارد. این آماده‌سازى‌ها به همان شیوه‌هاى پیشین، مانند استفاده از فرصت‌ها و یا سؤال به صورت مطلق پى گرفته مى‌شود: «إذا فقدتم إمامکم فلم تروه فماذا تصنعون».[١]

٥. از فضاى روایات مى‌توان دریافت که در این برهه، نه تنها خواص، بلکه جمعى از عموم شیعه نیز با مسألۀ غیبت آشنا شده‌اند.

٢. غیبت در کلام امام رضا٧

انتظار قیام قائم از خاندان پیامبر خدا در دوران امام رضا بیشتر قوت گرفت؛ چه این‌که پس از
شهادت امام کاظم و ادعاى گروه واقفیان تا مدتى شک و تردید در بدنه جامعه شیعى گسترش پیدا
کرد. هر چند در گذر زمان بیشتر شیعیان به امامت امام رضا شهادت دادند و وقتى که امام ولایت عهدى را پذیرفت، آرامشى در دل‌هاى شیعیان نشست که قیام قائم با این پذیرش امام سرعت مى‌یابد و
چه بسا قائم خود اوست. این برداشت با روایات قبلى ـ که انجام قیام را پس از شک و تردیدها در دوران غیبت پیش‌بینى کرده بود ـ سازگارى داشت؛ چه این‌که شیعه از آن حالت تردیدهاى پس از شهادت
امام هفتم خارج شده بود و نزدیکى حکومت عباسى به امام و پذیرش ولایت عهدى را زمینه‌ساز قیام
و حکومت قائم ارزیابى مى‌کرد. این مطلب را از فضاى حاکم بر روایات غیبت از امام هشتم مى‌توان برداشت کرد؛ چنان‌که «ایوب بن نوح»[٢] و «ریان بن صلت»[٣] امیدوار بود که صاحب الامر امام
رضا٧ باشد.

اشعار دعبل خزاعى (شعر معروف به «مدارس آیات») نزد امام رضا٧ گویاى آن است که شیعیان، بى‌تردید، منتظر خروج نزدیک امام عدل گستر بوده‌اند که البته امام در همان مجلس نیز سخن از حتمیت غیبت بر زبان مى‌راند.[٤]

به هر روی، در عصر امام رضا٧ بسیارى از مطالب مربوط به امام قائم در میان شیعه گسترش یافته بود و تقریباً جامعه خواص شیعه با راهنمایى‌هاى امام هشتم با بسیارى از زوایاى ناپیداى مسأله قیام
آشنا شدند.

بررسی سندی

روایت‌هاى مربوط به غیبت را این افراد از امام رضا روایت کرده‌اند:

[١]. کمال الدین، ص٣٦٨، ح ٦.

[٢]. همان، ص٣٦١، ح ٥.

[٣]. همان، ص٣٦٠، ح ٢.

[٤]. همان، ص٣٦١، ح ٤.