لَّـكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَيكَ وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاَةَ... .

این آیه ظاهراً ناظر به عالمان متعهد و امین اهل کتاب است که با ایمان به قرآن در کنار ایمان به کتب گذشته، مأجور و شایستۀ پاداش الهی شمرده شده‌اند. مطالعۀ این آیه در کنار آیۀ آل عمران ما را به مشابهتی قابل توجه میان آن دو رهنمون می‌کند و جالب آن که اختلاف وجوه تفسیری در آیۀ آل عمران و به‌طور خاص، در مفهوم «راسخان در علم» به نوعی در آیۀ نساء نیز دیده می‌شود.

حال، وقتی سیاق آیۀ نساء را بررسی می‌کنیم، مشابه این تنوّع معنایی را در آن آیه نیز می‌بینیم. در آیۀ پیش از آن (آیۀ ١٦٢ سورۀ نساء) چنین آمده است:

)... وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا(.

روشن است که تعبیر این آیه، با توجه به کلمۀ «منهم»، حاکی از اختلاف گروه‌های یهود است. دسته‌ای از آنها با وصف «کافرین»، در این بخش، شایستۀ عذاب شمرده شده‌اند، اما بلافاصله در آیۀ بعد به گروه دیگری از آنان اشاره می‌شود: )لَّـكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ...(. براساس این سیاق، دو وجه تفسیری زیر را چنین می‌توان استظهار کرد:

وجه نخست، آن که «الراسخون فی العلم» ناظر به عالمان و پیشوایان اهل کتاب باشد که به دلیل امانت و تعهد نسبت به علوم و آگاهی‌های گذشتۀ خویش و پایبندی به آنچه در کتب قبل بدان سفارش شده‌اند، از آنان به راسخان در علم یاد شده است. بنا بر این مراد از «العلم» همان آگاهی‌های خاصی است که در آن کتب به ایشان منتقل شده و به‌طور ویژه در بارۀ بعثت پیامبر خاتم٦ در قبال ایمان و یاری او تعهد گرفته شده است.[٣] براساس این وجه، ظاهراً تعبیر «المؤمنون» پس از راسخان در علم، ناظر به تودۀ مؤمنان اهل کتاب خواهد بود.[٤]

اما دومین وجه محتمل، آن است که عبارت )الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ( در مقابل )لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ( ناظر به یک گروه باشد که بر وصف ایمان آنان تأکید شده است.[٥] در واقع، «المؤمنون»

[١]. المفردات، ص٢٦١ ـ ٢٦٢.

[٢]. البحر المحیط، ج١، ص٣٦٧.

[٣]. ر.ک: المیزان، ج٣، ص٥١.

[٤]. ر.ک: پرتوی از قرآن، ج٣، ص٢٧ ـ ٢٨؛ مناهج البیان، ج٣، ص٣٢ ـ ٤٨؛ نیز ر.ک: استواران در علم و تأویل قرآن، فصلنامۀ بینات، شمارۀ ٢، ص٦٩.

[٥]. ر.ک: سورۀ آل عمران، آیۀ ٨١، ٨٩ و ١٨٧.