رو، امام٧ با علم به این که او بین وجود عینی و انطباعی تفاوتی قایل نیست، پاسخ او را با جواب متشابه چند وجهی داد؛ او هم قانع شد و رفت؛ اما چون سائلون در اخبار بعدی، برای فهم حق شایستگی داشتند و معاند هم نبودند، با حقیقت صریح به آنها پاسخ داد.[١]

٤. حمل مطلق بر مقید

مطلق آن است که بر ماهیت شیءای، بدون قید، دلالت کند[٢] و مقید حاوی قید یا قیودی بر مفهوم مطلق است. رابطۀ مطلق و مقید مثل رابطۀ عام با خاص است؛ با این تفاوت که عام و خاص در بارۀ افراد یک موضوع است و مطلق و مقید، در بارۀ مفاهیم و قیود آن؛ بدون آن که، به طور مستقیم، با افراد یک موضوع سر و کار داشته باشد، هر چند نتیجۀ آن شامل افراد شده، در نهایت، به عام و خاص شباهت می‌یابد. مقید کردن لفظ مطلق با بیان صفت یا شرطی در بارۀ یک مفهوم مطلق اتفاق می‌افتد. گاه ائمه: مطلبی را به صورت مطلق بیان کرده‌اند، اما با قراین و روایات دیگر دانسته می‌شود که روایت، مقید به قیدی است که از دید راویان و مواجهان با روایات مغفول مانده است. در این صورت، ممکن است بین روایات، تعارض مفهومی تصور شود که با نگاه مجموعی به روایات می‌توان تعارض بین آنها را حل کرد.

بنا بر این، حمل مطلق بر مقید یکی از روش‌های رفع تعارض در بین روایات است که بسیار مورد توجه مجلسی قرار گرفته و در موارد متعددی از آن در جمع بین روایات استفاده کرده است.

در اخبار منقول، در بارۀ رؤیت امام مهدی٤ در غیبت کبرا اختلاف است. در توقیع امام زمان٤ به علی بن محمد سمری آمده است که تا قبل از خروج سفیانی و صیحۀ آسمانی، هر کس ادعا کند که امام زمان٤ را دیده، دروغگو و کذّاب است.[٣] این خبر با اخبار دیگر مبنی بر رؤیت امام زمان٤ در زمان غیبت کبرا در تعارض است.[٤] مجلسی با مقید کردن اطلاق این خبر، می‌کوشد تعارض مورد نظر را حلّ کند:

شاید بتوان این خبر را بر مشاهدۀ آن حضرت٧ به عنوان نایب یا رساندن اخبار از جانب او به شیعه به عنوان سفیر، حمل کرد که در این صورت، با اخبار قبلی در تعارض نیست.[٥]

بنا به احتمالی که مجلسی در بارۀ این روایت طرح کرده، هر کس ادعا کند امام زمان٤ را به عنوان نایب یا سفیر آن حضرت ملاقات کرده،‌ دروغ گفته و کذاب است؛ یعنی، اگر مشاهدۀ امام زمان٤ در زمان غیبت کبرا، مقیّد به این قیود نباشد، دلیل قاطع بر کذب مدّعی نیست.[٦]

٥. تبیین مجملات

مجمل، لفظی است که دلالتش روشن و واضح نباشد و مبین، عبارت و یا لفظی که روشن کنندۀ اجمال است.[٧] اجمال، گاهی در مفردات است، مانند «ایدی» در آیۀ ) وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُواْ

[١]. نهج البلاغة، ص١٠٢، خطبۀ ٢١٠.

[٢]. بحار الأنوار، ج٤، ص١٣٣ و ١٣٤؛ نمونۀ دیگر: همان، ج٧٧، ص٢٩٢.

[٣]. الأمالی، ص٤٨١.

[٤]. «اصول نقد متن حدیث...»، ص٢٩.

[٥]. بحار الأنوار، ج٣، ص١٦.

[٦]. ر.ک: همان ، ج٤، ص١٤١ ـ ١٤٠.

[٧]. همان، ج٤، ص١٤٢؛ نمونۀ دیگر: همان، ج٦٣، ص٦٦.