علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ١٦٥ - بنمايههاى غيبت امام عصر٤ در روايات
تحليل روايات نبوى به گزارش اهل بيت:
به نظر مىرسد که اين روايات را اهل بيت: از مجموعه علوم غيبى و ودايع ويژه امامت گزارش کردهاند، نه اينکه به صورت شفاهى و شيوۀ راويان از پدران خود شنيده باشند. مؤيد اين ادعا عموماتى است که دربارۀ احاديث ايشان آمده است؛ مانند «حديثى حديث ابى و حديث ابى حديث جدى و...». همچنين قراین ديگرى نيز در دست است؛ مثلاً در روايتى که سدير صيرفى از حضورش در منزل امام صادق نقل مىکند، آن حضرت شديداً اندوهناک بوده و بر حال شيعيان در عصر غيبت مىگريستند. امام آگاهى خود را از حال شيعيان در عصر غيبت برگرفته از مطالب کتاب جفر (از کتابهاى ويژه در دست امامان) مىدانند و مىفرمايند:
امروز صبح در کتاب جفر مىنگريستم. اين کتاب مشتمل است بر علم مرگها و بلاها و مصائب، و علم گذشته و آينده تا روز قيامت که خداوند متعال به محمد و امامان بعد از او ارزانى داشته است. در آن کتاب، ديدم که نوشته قائم ما متولد مىگردد و غيبت مىنمايد. غيبت او طولانى مىشود و عمرش به طول مىانجامد. در آن زمان اهل ايمان امتحان مىشوند و به واسطه طول غيبتش شک و ترديد در دل آنها پديد مىآيد و بيشتر آنها از دين خود
برمىگردند... .[١]
حتى اگر اين روايات را اهل بيت: به صورت شفاهى نيز از يکديگر شنيده باشند، نمىتوان آن را نشانِ از آگاهى عمومى مردم نيز دانست. به ديگر بيان، اینگونه روايات به صورت اسرار در خاندان اهل بيت: بوده که از نسلى به نسلى ديگر منتقل مىشده است.
ب. روايات نبوى به گزارش صحابه
چهار روايت نبوى در بيان غيبت در دست است که به وسيله صحابه گزارش شده است.اين روايات را جابر بن عبدالله انصارى،[٢] عمّار،[٣] بُرَيْدَة الأَسْلَمِيِّ[٤] و ابن عبّاس[٥] نقل کردهاند.
از جهت سندى و همچنين تا حدودى دلالى غير از روايت جابر، ما بقى غير قابل اعتماد است. روايت جابر را از کتاب کمال الدين وتمام النعمة مىخوانيم:
حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْرُورٍ ـ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ ـ قَالَ: حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَامِرٍ، عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ الْمُفَضَّلِ بْنِ
[١]. متون داخل قلابها از محقق الغارات است.
[٢]. ر.ک: الغارات.
[٣]. ر.ک: ثقفی، همان، ج١ ص٣١٦ ـ ٣٢٢.
[٤] مدرس دانشکدۀ علوم حدیث.
[٥]. تنها ٥٢ نفر از راويان شيعه از عصر حضور معصومان تا پايان قرن پنجم كتابهايى در موضوع غيبت نگاشتهاند: هیجده نفر از نويسندگان اين مجموعه پيش از غيبت، پانزده نفر در دوران غيبت صغرا، و نوزده نفر در دوران غيبت كبرا تا حدود پايان قرن پنجم بودهاند. ر.ک: «درآمدى بر غيبتنگارى»، مهدى غلامعلى، حديث انديشه، شمارۀ ٣، بهار و تابستان ٨٦.