ایمان رشد و تنزل می‌یابد و از اینجا ظاهر می‌شود که اسلام قبل از ایمان است و با ایمان در آنچه سبب خروج از کفر است مشارکت دارد؛ اما در آنچه سبب داخل شدن در دار ایمان است مشارکت ندارد.[١]

به این ترتیب، می‌توان ملاحظه کرد که مجلسی با ارائۀ تبیینی دقیق از ایمان و اسلام، تنافی ظاهری موجود در روایات مورد نظر را رفع می‌کند. خلاصۀ سخن او آن است که وجه اشتراک ایمان و اسلام خروج از دار کفر است؛ اما پس از آن، یعنی در مرحلۀ عمل به احکام، دیگر بحث ایمان و اشتداد و انتقاص، مطرح است که در این مرحله، با اسلام مشارکتی ندارد.[٢]

٦. توسعۀ معنایی

با تأمّل در روایات ائمه: در می‌یابیم که آنان در سخنان خود، گاه به معانی متعدد یک لفظ توجه داده و از بدفهمی برخی از روایات بر حذر داشته‌اند. گاه در معنای یک لفظ، به معانی مجازی آن نظر داشته و مخاطبان خود را با ذکر قراین یا سبب صدور حدیث متوجه آن معنا کرده‌اند. گاه، برخی از واژگان را در معانی خاصی استعمال کرده و در حقیقت، توسعه‌ای در معنای آنها به وجود آورده‌اند.[٣] علاوه بر این، گاهی گونه‌ای از تبیینات معصومان: از واژه فراتر از توصیف‌های معمولی واژگان است؛ یعنی، گاه معانی ویژه‌ای به تک‌واژه‌ها بخشیده‌اند که قبلاً برای آنها سابقه نداشته است؛[٤] برای نمونه، در حدیثی از قول پیامبر٦ در معنای مهاجر آمده است:

مهاجر کسی است که از بدی‌ها دوری جوید و آنچه را خداوند حرام کرده، ترک کند.[٥]

در این روایت، معنای مهاجر علاوه بر معنای مصطلح آن، یعنی هجرت از مکه به مدینه به دوری جستن از بدی‌ها توسعه یافته است و علامه محمد باقر مجلسی نیز در ذیل آن به این نکته توجه داده است.[٦]

در برخی موارد دیگر نیز یکی از راه‌هایی که مجلسی در جمع روایات مختلف در پیش گرفته، قول به توسعۀ معنایی واژگان روایات است که گاه در عرض همدیگرند و گاه بطون یک واژه به شمار می‌روند:

اخبار متعددی در معنای صمد ذکر شده است. مجلسی در ابتدا، معانی گوناگون واژۀ صمد را بیان و سپس وجه تسمیۀ پروردگار به آنها و ارتباط آن را با تک تک معانی لغوی مطرح کرده و در نهایت، یک معنا را به عنوان معنای مختار برگزیده است. او سه معنای متفاوت را در معنای صمد معرفی کرده است: ١. سروری که همه در قضای حوایج به او روی می‌آورند؛ ٢ـ شی‌ءای که میانْ‌سخت است و فضایی خالی در درون آن نیست؛ ٣. به معنای سنگ صاف و محکمی که نه چیزی به درون آن راه می‌یابد و نه چیزی از آن خارج می‌شود. مجلسی آن‌گاه، وجه تسمیۀ خداوند متعال به این نام را با توجه به معانی لغوی بیان می‌کند و بنا بر معنای اول، خداوند واجب الوجود و غنی مطلق است که همۀ اشیا و مخلوقات در همۀ

[١].سورۀ مائده، آیه٣٨.

[٢]. سورۀ مائده ، آیه ٣.

[٣]. الموجز، ص١٢٨.

[٤]. ر.ک: الاتقان، ج٢، ص٦١.

[٥]. ر.ک: بحار الأنوار، ج٦٥، ص٢٥٦ ـ ٢٥٤.

[٦]. همان، ص٢٥٧.