١ ص
٣ ص
٤ ص
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص

علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ١٤٠ - دفاع از هشام بن حکم

جز ذات او نداند که او چگونه است. به مانندش چیزی نیست ... نه حواس او را دریابند و نه در چیزی می‌گنجد و نه جسم است و نه صورت».

برای سقوط این روایت و عدم اعتبارش، وجود علی بن ابی حمزه بطائنی کافی است؛ زیرا او یکی از ارکان واقفیه است. شیخ طوسی در چند جا گفته است:

او واقفی است و ابو الحسن علی بن حسن بن فضال گفته است: علی بن ابی حمزه، دروغگوی واقفی، متهم ملعون، من روایات بسیاری از او روایت کردم و کل تفسیر قرآن را از او از ابتدا تا انتهایش نوشتم، جز این که جایز نمی‌دانم یک حدیث را از وی روایت کنم.[١]

و ابن غضایری گفته است:

علی بن ابی حمزه ـ خدا او را لعنت کند ـ ریشۀ وقف است و دشمن‌ترین مردم نسبت به امام بعد از امام کاظم٧ است.[٢]

سخن ابن ابی حمزه ضعیف است و آسیبی به جلالت قدر هشام بن حکم ـ که شهادت‌های علمای رجال بر وثاقتش و مدح ائمه را برای او دیدیم ـ وارد نمی‌سازد.

٢. روایت محمد بن فرج رخجی:

و روی ایضاً بسنده، عن علی بن محمد، رفعه، عن محمد بن الفرج الرخجی، قال: کتبت الی ابی الحسن٧ أسأله عمّا قال هشام بن الحکم فی الجسم، و هشام بن سالم فی الصورة و کتب٧: «دع عنک حیرة الحیران، و استعذ بالله من الشیطان، لیس القول ما قاله الهشامان»؛[٣]

محمد بن فرج رخجی گوید: به امام دهم نوشتم و از او پرسیدم از آنچه هشام بن حکم
در بارۀ جسم گفته و هشام بن سالم در بارۀ صورت. در پاسخ نوشت: «سرگردانی و
حیرانی را از سر بگذار و پناه به خدا از شیطان رجیم ببر، قول درست آن نیست که دو هشام گفته‌اند».

این روایت نیز ضعیف و غیر معتبر است؛ زیرا مرفوع است و در آن واسطه‌ای مجهول وجود دارد. علاوه بر این، علامه مجلسی در دلالت این روایت مناقشه کرده و گفته است:

گفته شده که آنها گفتند به جسم، نه مانند اجسام و به صورت، نه مانند صورت‌ها، شاید مقصود آن دو از به جسم، حقیقت قائم به ذات و به صورت، ماهیت باشد؛ اگر چه در اطلاق این دو لفظ به خدای تعالی خطا کرده‌اند[٤]

در هر حال، روایت قابل اعتماد نیست و ضعیف است.


[١]. رجال الطوسی، ص٣١٨.

[٢]. الفهرست (ابن ندیم)، ص٢٤٩.

[٣]. خلاصة الاقوال، ص٢٨٨ ـ ٢٨٩.

[٤]. رجال ابن داود، ص٢٠٠.