علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٥٣ - معناشناسی «راسخان در علم» با تأکید بر کاربرد روایی
عطف بیان از «الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمَِ» است؛ چنانکه اوصاف بعدی، یعنی )وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاَةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ( و... نیز میتواند تأکیدی بر صفات آنان باشد.[١] شاهد این تفسیر، آن است که در مقابل کافران، مؤمنان اهل عمل مناسبت دارد، نه عالمان. بر این اساس، وصف رسوخ در علم نسبت به دستۀ مورد نظر از مؤمنان اهل کتاب از آنرو است که آنان در همان حد علم و آگاهی خود از کتاب آسمانی قبل، استوار و پایبند بوده و به دلیل همان پایبندی، از ایمان به پیامبر خاتم نیز دریغ نمیورزند. در تأیید وجه اخیر میتوان گفت: آیات قرآن معمولاً بر بُعد ایمانی و عملی اهل کتاب و عالمان آنها تأکید میکند، نه صرفاً بُعد علمی آنها. در آیات ١١٣ ـ ١١٥ آل عمران، پس از ذکر جماعتی از اهل کتاب که به فسق و کفر موصوفاند (آیات ١١٠ و ١١٢)، از جماعتی دیگر در قبال آنها با این اوصاف یاد میکند:
G... مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَآئِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ * يُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَأُوْلَـئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ * وَمَا يَفْعَلُواْ مِنْ خَيْرٍ فَلَن يُكْفَرُوْهُ وَاللّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَF.[٢]
همچنین، نکوهش عالمان اهل کتابی که با وجود برخورداری از علم و آگاهی، تعهد و ایمان ندارند، در آیات زیادی از قرآن دیده میشود.[٣]
نتیجهای که میتوان گرفت، آن است که ستایش اهل کتاب به جهت بُعد عملی و قلبی آنان و
ایمان و التزام عملی آنان صورت میگیرد و به عبارتی، «رسوخ» و ثبات آنان در حریم «علم» مایۀ تمجید آنان است.
با مقارنۀ میان دو کاربرد فوق در قرآن، میتوان دریافت که هر دو وجه ایجابی و سلبی در مفهوم رسوخ ـ که پیشتر در بررسی لغوی گذشت ـ در مفاد قرآنی این تعبیر نیز قابل اذعان است.
٣. کاربرد روایی
دو دسته از روایات اسلامی در منابع فریقین در معناشناسی راسخان در علم مفید به نظر میرسد:
دستۀ نخست، روایاتی که رسوخ در علم را به معنایی سلبی و حاکی از پایبندیهای علمی و عملی شمرده و بر پرهیز راسخان در علم از ورود به عرصههای ژرف و ناپیدا و شبههزای معارف تأکید میکند. در منابع اهل سنت از عایشه چنین نقل شده است که:
کان من رسوخهم فی العلم أن آمنوا بحکمه و متشابهه، و لم یعلموا تأویله؛[٤]
رسوخ آنان در علم باعث شده است که به محکم و متشابه قرآن ایمان آورده و بدان اذعان کنند؛ با آن که به تأویل آن آگاهی نیافتهاند.
[١]. ر.ک: التبیان، ج٣، ص٣٨٩؛ المیزان، ج٥، ص١٣٨.
[٢]. ر.ک: روح المعانی، ج٦، ص١٤ ـ ١٥.
[٣]. التبیان، ج٣، ص٣٩٠.
[٤]. برای تأکید بر بُعد ایمانی و عملی عالمان متعهد اهل کتاب ر.ک: سورۀ آل عمران، آیۀ ١٩٩؛ سورۀ اعراف، آیۀ ١٥٩؛ سورۀ اسراء، آیۀ ١٠٧ ـ ١٠٩؛ سورۀ قصص، آیۀ ٥٢ ـ ٥٥؛ سورۀ عنکبوت، آیۀ ٤٧؛ سورۀ حدید، آیۀ ٢٧ و....