این خبر برگرفته از الکافی است و در آن، تغییرات عجیبی به چشم می‌خورد که موجب سوء ظن به صدوق می‌شود و او این کار را انجام داده است؛ برای این که حدیث را با مذهب اهل العدل (شیعه) سازگار کند.[١]

مجلسی این تغییر را عمدی دانسته است و بر آن است که صدوق در صدد رفع تعارض ظاهری روایت با مذهب کلامی شیعه بوده است؛ در صورتی که خود با توجّه دادن به منشأ روایت، تعارض مزبور را از طریق دیگری حلّ می‌کند.[٢]

٩. استفاده از یافته‌های علمی

علامه مجلسی در جمع روایات متعارض گاه، به راه‌های علمی روی می‌آورد. او از این روش، هر چند در میان محدّثان پیش کمتر رواج داشته، هر جا لازم بداند، بهره می‌جوید و با استناد به محاسبات علمی پرده از سازگاری درونی روایات برمی‌دارد.

در باب مناظرات امام صادق٧ در بحار الأنوار حدیثی از معانی الأخبار در بارۀ مدت حکومت بنی امیه نقل شده است که در متن آن، تعارض به چشم می‌خورد؛ زیرا مدت حکومت آنان را «أ ـ ل ـ م ـ ص» بیان کرده و در عین حال، عدد آن را ١٣١ سال مشخّص نموده است؛ حال آن که جمع این حروف به لحاظ عدد ابجد با عدد ١٦١ مطابق است.[٣]

مجلسی در مقام حلّ این تعارض می‌گوید:

این روایت، مدت زیادی برای من مشکل می‌نمود تا آن که در کتاب عیون الحساب ملاحظه کردم که ترتیب ابجد نزد اهل مغرب چنین است: ابجد، هوّز، حطّی، کلمن، صعفض، قرست، ثخذ، ظغش. طبق این ترتیب، عدد صاد مهمله شصت است. بنا بر این، عدد ١٣١ صحیح است و از ابتدای بعثت تا زوال حکومت بنی امیه مطابق با این تاریخ است.[٤]

١٠. حمل بر اختلاف زمان

گاه، تعارض موجود در احکام یک موضوع، مربوط به اختلاف زمان عمل به آن است؛ به این معنا که گاه هر دو حکمِ به ظاهر متعارض یک موضوع می‌توانند صحیح باشند؛ اما نه در زمان واحد. مجلسی از این شیوه در جمع برخی از روایات متعارض استفاده کرده است.

در ضمن روایتی در بحار الأنوار بیان شده است که عصای حضرت موسی٧ در مسجد کوفه مدفون است و مطابق با روایات دیگر میراث همۀ انبیاء در نزد ائمه: نگهداری می‌شود. یکی از احتمالات مجلسی برای رفع تعارض موجود در این باره، صحت این امر در زمان‌های گذشته بوده است. او می‌گوید:

شاید منظور آن است که عصای حضرت موسی٧ در گذشته در آنجا مدفون بوده تا این که به زمان ائمه: رسیده است.[٥]

[١]. همان، ج٥٩، ص٣٢٨.

[٢]. همان.

[٣]. نمونۀ دیگر: همان، ج٩٧، ص١٢٦.

[٤]. بحار الأنوار، ج٥، ص١٥٦؛ التوحید، ص٣٥٤.

[٥]. بحار الأنوار، ج٥، ص١٥٦؛ الکافی، ج١، ص١٥٣.