ان یؤدّی الی عدمه او عدم حال من احواله و یقال لها الشر بالعرض [١] و هو العدم المزیل او الحابس المانع للخیر عن مستحقه او المضاد المنافی لکمال یقابله و خیر یضاره.

اخلاق و افعال مذمومه شر بالقیاس و بالعرض میباشند:

و من هذا القسم الاخلاق المذمومة المانعة للنفوس عن الوصول الی کمالاتها العقلیة کالبخل و الجبن و الاسراف و الکبر و العجب و کذا الافعال الذمیمة کالظلم و القتل عدواناً و کالزنا و السرقة و الغیبة و النمیمة و الفحش و ما اشبهها، فان کل واحد من هذه الاشیاء فی ذاته لیس بشر و انما هی من الخیرات الوجودیة و هی کمالات لاشیاء طبیعیة بل لقوی حیوانیة او طبیعیة موجودة فی الانسان و انما شریتها بالقیاس الی قوة شریفة عالیة شأنها فی الکمال ان تکون قاهرة علی ما تحتها من القوی غیر خاضعة و لا مذعنة ایاها.

آفتها شر بالقیاس و بالعرض میباشند، نه شر بالذات و فی نفسه:

فالحر و البرد المولمان للحیوان المفسدان للثمار و لاغذیة الانسان و سائر الانعام کیفیتان من الکیفیات الفعلیة و هما من کمالات الاجسام الطبیعیة العنصریة [٢] و انما الشر فی فقد الصحة و السلامة و زوال الاعتدال من امزجة النبات و الحیوان و کذلک الاخلاق الذمیمة کلها کمالات للنفوس السبعیة و البهیمیة و لیست بشرور للقوی الغضبیة و الشهویة، و انما شریة هذه الاخلاق الرذیلة بالقیاس الی النفوس الضعیفة العاجزة عن ضبط قواها عن الافراط و التفریط و عن سوقها الی مسلک الطاعة للتدبیر الاتم الذی ینوط به السعادة

[١] و چون شریت بالعرض است نه بالذات، غیر مجعول است.[٢] و نظیر آن را در زلزله و سایر آفات باید گفت. آنگاه سخن از تضاد به میان میآید که چرا اینها ضد با یکدیگر آفریده شدند و یا چرا اضداد آفریده شدند؟ اما اینکه چرا تضاد میان آنها آفریده شد، جواب این است که تضاد مجعول نیست (رجوع به نمره ١٣). مثل این است که بگوییم اعداد و مقادیر آفریده شوند ولی نسبتی که میان آنها هست که یکی نماد دیگری است و یکی مجذور دیگری است نباشد. اما اینکه چرا خود اضداد آفریده شدند، معدوم مطلق نیستند، جواب این است که اینها در مجموع نظام منشأ خیر و کمال میباشند، همچنان که خودشان فی نفسه خیر و کمالند (رجوع شود به [صفحه ٤١٣]، عبارت اسفار).