یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٧ - حافظ - شباهت آهنگهای غزلها با آهنگهای سوره ها

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٣، ص: ٣٧

حافظ - شباهت آهنگهای غزلها با آهنگهای سوره ها

در کتاب مرآة الاسلام طه حسین و همچنین علی الظاهر در برخی کتب سید قطب درباره اختلاف آهنگهای سورههای قرآن [بحث شده است] که برخی با مقاطع بلند ولی کم فشار مانند زمزمه آب جویبار است که به آرامی و نرمی عبور میکند و گوش را نوازش میدهد (مثلًا: یهدی به اللَّه من اتبع رضوانه سبل السلام ... یا: کتاب انزلناه الیک مبارک لیدبروا ایاته ... یا: اللَّه نزل احسن الحدیث کتابا متشابها ...) و بعضی با مقاطع کوتاه و پرفشار مانند آبی که از بالای آبشاری بلند ریزش میکند به روی قسمتی و از آنجا به قسمتی دیگر و از آنجا به قسمتی دیگر تا به کف زمین میرسد (مثلًا والعادیات ضبحا فالموریات قدحا ... ان الانسان ...) و بعضی با مقاطع بلند و در عین حال با هیمنه و شکوه (مثل: هواللَّه الذی لا اله الّا هو الملک القدوس السلام المؤمن المهیمن ...) و بعضی با مقاطع کوتاه ولی نرم و ملایم (مثل: اذا جاء نصراللَّه والفتح ...

یا: قل هواللَّه احد ...) و همه اینها چه از جهت کوتاهی و بلندی مقاطع و چه از جهت سرعت و فشار کلمات، متناسب است با مفهوم و معنی آیات.

در اوایل سورهها معمولًا که آغاز وحی است و گویی میخواهد قلب رسول خدا [را] متوجه ورود جریان وحی کند با حروفی از قبیل حا، میم و امثال اینها آغاز میشود و بعد میگوید مثلًا: تنزیل الکتاب من اللَّه العزیزالحکیم ... که میرساند جریانی ازمقامی مرتفع ریزش میکند.

اشعار حافظ نیز به نوبه خود از همین قرار است و باید مورد مطالعه قرار گیرد. مثلًا غزل: طفیل هستی عشقند ... هم آهنگ غزل و هم محتوا از یک آرامش و بعد وصول به مقصود حکایت میکند.

برخی اشعار در آنها چه در محتوا و چه آهنگ، سوز و گداز و بیتابی منعکس است: حجاب چهره جان میشود غبار تنم ... و بعضی آهنگ تذکر و یادآوری خود و ملامت نفس و موعظه دارد: بر سر آنم کهگر ز دست برآید- دست به کاری زنم که غصه سراید، یا: اگر دل از غم دنیا جدا توانی کرد ... بعضی حالت ذوق زدگی و رقص وصول به هدف