مثال (مثالش را من میگویم) مثل این که یک نفر از جیبش مرتب پول در بیاورد، یک «یک تومانی» پرت میکند، بعد یک یک تومانی دیگر پرت میکند، بعد یک یک تومانی، ... خود این یک تومانیهای پرت شده هیچ پیوستگی علّی و معلولی با یکدیگر ندارند، فقط یک قدرت مافوق هست که اینها را با یکدیگر پیوند میدهد. یکدفعه هوس میکند به جای این که بعد از این یک تومانی، یک یک تومانی دیگر پرتاب کند یک تسبیح پرتاب کند یا هوس میکند چیزی پرتاب نکند. این است که فرض خالق مساوی است با نفی هرگونه پیوستگی معقول و منطقی میان اشیاء؛ و هرگونه فرض پیوستگی معقول و منطقی میان اشیاء قهراً مساوی است با فرض نفی خالق.

اگر واقعاً کسی تصورش در باب خلقت چنین تصوری باشد، یعنی به آنچه که ما به تبع قرآن آن را «سنت» مینامیم، به چنین رابطهای حتی خلل ناپذیر و تخلف ناپذیر- که ما در عدل الهی و در اصول فلسفه این قسمت را مفصل بحث کردهایم- اگر کسی به چنین اصلی قائل نباشد و پیوند اشیاء با حق را مساوی با بیپیوندی با یکدیگر بداند، قهراً همین تضاد و تناقض هست. یا باید قائل بشویم که هیچ پیوستگی معقول میان پدیدهها نیست. قهراً باید بگوییم مثلًا میان بچهای که متولد میشود و نطفه پدر او هیچ پیوستگی معقولی وجود ندارد، یا بین مرغ و تخم مرغ هیچ رابطه و پیوند معقولی وجود ندارد. البته چنین فرضی در عالم بوده است که اشاعره تقریباً کم و بیش چنین حرفی را میزدند. آنها هم هرگونه پیوستگی معقولی را، پیوستگی واقعی میان اشیاء را تقریباً انکار داشتند. البته آنها نه به شکلی انکار داشتند که اینها [انکار دارند] که بگویند عملًا هم این [ناپیوستگی] ارائه داده میشود، بلکه مقصودشان این بود که عملًا به صورت یک پیوستگی منظم همیشه وجود دارد ولی این پیوستگی منظم عادة اللَّه است، یعنی عادت خدا بر این است؛ عادت خدا هم تغییر نمیکند. در عمل، آنها هم قائل به سنت بودند ولی در تفسیر این سنت نمیگفتند یک پیوستگی واقعی هم میان خود اشیاء وجود دارد؛ عالم نظامی دارد و پیوستگی جزء ذات این نظام است، یعنی وجود عالم با وجود نظام یکی است. محال است عالم باشد نظام نباشد، یا نظام باشد، [عالم نباشد.] همانطور که محال است نظامی وجود داشته باشد بدون وجود عالمی، محال است که عالمی وجود داشته باشد بدون وجود یک نظام و یک پیوستگی. این حرف را آنها درک نمیکردند ولی بالاخره قائل به یک سنت