١. شأن نزول آيه ى ٧٢ سوره ى آل عمران كه پيشاز اين بيان شد، بيانگر اين سابقه ى تاريخى است كه اين «دانشمندان و عالمان» اهل كتاب بودند كه بر اساس طرحى از پيش تعيين شده به دنبال جوسازى و بدبين كردن توده ى مردم به اسلام بودند و سعى داشتند با عمل خود، مردم را از اسلام روى گردان كنند.

٢. تجربيات تاريخى از آن دوره به بعد نيز نشان گر آن است كه بسيارى از كسانى كه از اسلام روگردان شده و به آيين هاى ديگر پيوسته اند، از «دانشمندان» و افراد مؤثر در فرهنگ جامعه بوده اند. افرادى مانند كسروى ها و سلمان رشدى ها هستند كه با روگردانى خود از اسلام، باعث ايجاد موج در جامعه و به دنبال خود كشيدن افراد كم اطلاع از فرهنگ اسلام مى گردند.

٣. در بحث از ماهيت ارتداد نير روشن شد كه افرادى مرتد محسوب مى شوند كه با «آگاهى كامل» اسلام آورده باشند و به هنگام ترك اسلام نيز با آگاهى كامل و بدون داشتن شبهه، ترديد و سؤال علمى; از اسلام روى گردانند.

بر اين اساس فردى كه به صرف پيش آمدن سؤال و شبهه و بدون تحقيق كامل و آگاهى لازم به اسلام پشت مى كند، اين فرد در واقع مرتد نيست و شرايط لازم براى ارتداد را واجد نمى باشد.

با توجه به نكات سه گانه مذكور، يعنى: شأن نزول آيه ى شريفه، تجربه ى تاريخى و دقت در ماهيّت ارتداد و شرايط مرتد، اين نكته به خوبى واضح مى شود كه غالب كسانى كه مرتد واقعى محسوب مى شوند از «افراد آگاه و مؤثر» جامعه اند و بيان و بنان آن ها بر اذهان و افكار توده ى مردم تأثيرى مستقيم دارد. از اين رو شارع مقدس با باز گذاشتن درهاى بحث و گفتگوى علمى از سويى، و ممنوعيت ابراز عقايد الحادى در بين توده ى مردم از سوى ديگر، هم باب گفتمان علمى را گشوده