پيراسته كرده و به نوشتن زشت و زيبا پرداخته و از بيان نقاط ضعف و قوت خوددارى نكردند و پيوسته در تنظيم حوادث و رويداها و تبيين چهره قهرمان ها همه جوانب را در نظر گرفته و به نگارش همه نقاط پرداخته اند و تعداد اين گونه از تاريخ نگاران نسبت به طبقه ديگر هر چند كم است امّا با همين كمّيت توانسته اند نظر محققان بى غرض را به نوشته هاى خود جلب كنند.

گذشته بر اين، فرد كاوشگر مى تواند از لابلاى همين تاريخ هاى به اصطلاح كم ارزش كه صحيح و سقيم را روى هم انباشته اند، چهره حقيقت را مشاهده كند و به تحقيق تاريخى خود ادامه دهد. امروز محققانى وجود دارند كه با مقايسه حوادث با يكديگر مى توانند يك رشته حقايق تاريخى را استنباط كنند و جريان هاى تاريخى را آن چنان كه بوده است، بنگارند و توضيح دهند.

پيشواى بزرگ جهان اسلام اميرمؤمنان على(عليه السلام) در وصايايى كه به فرزند عزيزش مى كند، مى فرمايد:

«أى بُنىّ انّى و ان لم أكن عمرت عمر من كان قلبى فقد نظرت فى أعمالهم و فكرت فى أخبارهم و سرت فى آثارهم حتّى عدت كأحدهم بل كأنّى بما انتهى الىّ من أمورهم قد عمرت مع أولهم الى آخرهم».

«فرزندم! من اگر چه در تمام طول تاريخ همراه گذشتگان زندگى نداشته ام، ولى اعمال و كارهاى آن ها را نگريسته ام و آثارى كه از آن ها به يادگار مانده بررسى نمودم و با اين كار، گويا من در تمام اين مدت زنده بوده ام و حوادث تلخ و شيرين زندگى را از نزديك با آن ها ديده ام، گويا عمر جاويدان داشته ام».

ولى آن چه مايه تأسّف مى باشد، اين است كه تواريخ موجود از نظر نتايج آموزنده اجتماعى ناقص است، زيرا به اين منظور تأليف نشده است، آن چه در